Геалагічная будова

Гісторыя геалагічнага развіцця

У геалагічным сэнсе тэрыторыя Бешанковіцкага раёна фарміравалася на працягу доўгага часу, пачынаючы з дакембрыйскага перыяду (архейскай эры) і да нашых дзён.

1. Архей — пратэразой

Архей (ад грэц. «архайос» — старажытны) — самая старажытная эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая пачалася больш за 3,5 млрд гадоў таму і працягвалася больш за 1 млрд гадоў. Наступная эра — пратэразой (ад грэц. «протэрос» — найбольш ранні, «зое» — жыццё) пачалася каля 2600 млн гадоў таму і працягвалася каля 2030 млн гадоў. Пратэразой па асаблівасцях геалагічных працэсаў і рэштках жывых арганізмаў дзеліцца на верхні (пазні) і ніжні (ранні). Верхні пратэразой працягваўся ад 1650 да 570 млн гадоў.

У архей і пратэразой (дакамбрый) усю тэрыторыю раёна пакрывала мора. Толькі ў канцы гэтага працяглага перыяду фармаваліся ўстойлівыя ўчасткі сушы, якія падвяргаліся разбураням. У гэты час тэрыторыя раёна знаходзілася пад магутным покрывам аледзянення. Пасля адступлення ледніка назапасіліся значныя тоўшчы яго адкладаў.

Арганічнае жыццё тады было звязана з ваднай серадой. Пераважалі бактэрыі і водарасці; з’явіліся першыя губкі, ракападобныя, плячаногія, чарвякі. З адкладамі канца пратэразоя звязаныя значныя запасы прэсных і мінералізаваных вод.

2. Палеазой

Палеазойская эра (грэц. «палаіос» — старажытны, «зое» — жыццё) працягвалася ў інтэрвале 570–170 млн гадоў таму. Пачатак палеазою (кембрыйскі перыяд) цесна звязаны з папярэднім этапам развіцця зямной кары.

Тое, што ў той час на тэрыторыі знаходзіліся мелкаводныя моры, сведчаць марскія адклады ў выглядзе зялёнава-шэрых глін, кварцавых і палявошпатавых пяшчанікаў. З адкладаў кембрыю вядомыя рэшткі плячанагоў, чарвякоў.

У ардавіку, як і ў кембрыі, на тэрыторыі раёна знаходзілася мора. Тут сустракаюцца кварцавыя камешкі, гліны, глінастыя вапнякі.

У сілуру і на пачатку дэвона мора з тэрыторыі раёна адступіла, і на сушы адбываліся працэсы разбурэння горных парод і іх зносу ў нізіны. У сярэднім у дэвоне на тэрыторыі раёна зноў былі марскія воды. Адклады гэтага часу прадстаўлены глінамі, пяскамі, доломітамі, вапнякамі, шэрым і каляровым пяшчанікам. У верхнім дэвоне марскія глыбокаводныя адклады прадстаўлены шэра-жоўтымі доломітамі і вапнякамі.

У канцы палеазою (карбан і перм) тэрыторыя раёна была сушай, а арганічны свет прадстаўлены ўсюдыходамі, брахіяпадамі, ганіяцытамі, мшанкамі, раслінамі — папараццамі, першымі соснамі і іншымі.

3. Мезазой

Назва паходзіць ад грэц. «Мезоз» — сярэдні, прамежкавы і «зое» — жыццё. Працягвалася ад 225 да 70 млн гадоў таму. Эра дзеліцца на тры перыяды: Трыяс, Юра і Мел.

У мезазое Бешанковіччына ўсю эру заставалася сушай, на якой існавалі продкі сучасных раслін, млекакормячых, малюскаў і рыб. У юрскі перыяд шырока распаўсюдзіліся лясы з папараццяў і голасеменных. У мелавым перыядзе адбыліся вялікія змены ў прыродзе: шырока распаўсюдзіліся покрытосемянныя (кветкавыя) і хвоевыя расліны. Сярод жывёл — млекакормячыя і птушкі. Гэта эра, як і канец палеазою, характарызуецца засушлівым кліматам. Адклады мезазою на тэрыторыі раёна не выяўлены, бо яны былі нязначныя і змыты цякучымі водамі або зрэзаны ледніком.

4. Кайнозой

Прыкладна 60 млн гадоў таму пачынаецца кайнозойская эра (грэц. «кайнос» — новы), якая працягваецца і сёння. Яна ўключае тры перыяды: палеаген, неаген, антрапаген.

У палеагене тэрыторыя раёна знаходзілася паміж умераным і трапічным паясамі. Паўсюдна раслі вечназялёныя каштаны, лавры, магноліі, пальмы. У канцы палеагена з’яўляюцца лісцяныя дрэвы: дубы, клёны, таполі. Распаўсюджваюцца блізкія да сучасных драпежныя, капытныя, грызуны, рукокрылыя. Пачалося пахаладанне клімату.

У неагене клімат раёна становіцца ўмераным, цёплым, дастаткова вільготным, а на пачатку чатырохсотга перыяду адбываецца рэзкае пахаладанне. Характэрныя змешаныя лясы з хвоевых (сосны, елкі, піхты) і лісцяных парод (граб, дуб, клён, бяроза, іва). Сустрэлiся таксама субтрапічныя віды (олеандр, лавр, мірт, платан). У гэты час з’яўляюцца мядзведзі, куніцы, барсукі, алені і інш. Адклады неагену маюць кантынентальнае паходжанне — кварцавыя пяскі, пяшчанікі і гліны.

У канцы неагену тэрыторыя раёна ператварылася ў раўніну з чаргаваннем нізін і развітай рачнай сеткі, шматлікімі азёрамі і балотамі. У чатырохсотым перыядзе пахаладанне клімату ўзмацнілася, што прывяло да пяці аледзяненняў, якія перапыняліся працяглымі пацяпленнямі. Самае старажытнае беларускае аледзяненне (600–560 тыс. гадоў таму) займала ўсю тэрыторыю раёна.

Пад канец антрапагену канчаткова сфарміраваўся рэльеф, рачная сетка, жывёльны і расліны свет. Пасля заканчэння апошняга Поазерскага аледзянення пачалася сучасная геалагічная эпоха. У пасляледніковы перыяд (12–10 тыс. гадоў таму) назіраліся значныя змены клімату. Найбольш цёплым і вільготным быў атлантычны перыяд (9–8 тыс. гадоў таму), калі сярэднегадавыя тэмпературы паветра былі на 2–2,5 °C вышэй сучасных. У гэты час актыўна ішоў працэс забалочвання глеб, утварыліся балоты. Сфарміравалася Полацкая нізіна і Чашніцкая раўніна са згладжанай слаба хвалістай паверхняй.