18 красавіка 1814 года ў Лагойску нарадзіўся Яўстафій, ці Яўстах, Тышкевіч – гісторык, археолаг, калекцыянер, чалавек рэдкага для ХІХ стагоддзя склада. Ён аднолькава важны для Беларусі і Літвы: у беларускай навуковай традыцыі яго называюць адным з фундатараў навуковай археалогіі, а ў Літве памятаюць як стваральніка першага публічнага музея краіны. Гэта якраз той выпадак, калі адна біяграфія працуе на ўвесь рэгіён былога Вялікага княства Літоўскага, але пачынаецца яна менавіта на беларускай зямлі – у Лагойску.
Граф, які любіў старажытнасці
Тышкевіч вырас у шляхецкай сям’і, вучыўся ў Вільні і Мінску, а пасля гімназіі займаўся самаадукацыяй у бібліятэках Пецярбурга і Масквы. Але галоўнае здарылася крыху пазней: у 1837 годзе ён пачаў археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Мінскай і Віленскай губерняў. Для свайго часу гэта быў амаль што пераварот. Курганы, гарадзішчы, старыя рэчы тады часцей выклікалі цікаўнасць, чым навуковую цікавасць. Тышкевіч адным з першых пачаў глядзець на іх не як на прыгожыя рэдкасці, а як на крыніцу ведаў аб мінулым.
Менавіта таму яго значэнне для Беларусі не зводзіцца да формулы “збіраў даўніну”. Ён мяняў сам спосаб размовы аб старажытнасцях. Літоўская энцыклапедыя называе яго адным з заснавальнікаў археалагічнай навукі і адзначае, што ён першым сярод даследчыкаў гэтага рэгіёну сістэматызаваў знаходкі па трох эпохах – каменным, бронзавым і жалезным стагоддзях. Сёння гэта гучыць амаль як школьны базавы курс, але некалі нехта павінен быў упершыню навесці ў хаосе мінулага парадак. На нашых землях гэтым чалавекам быў Тышкевіч.
Лагойск, дзе музей з’явіўся раней звычкі хадзіць у музеі
Палац Тышкевічаў. Літаграфія з малюнка Н. Орды другой паловы ХIX ст.
Ёсць прыгожая і вельмі беларуская дэталь: вялікі музейны сюжэт Тышкевіча пачаўся не ў сталіцы, а дома. Разам з братам Канстанцінам ён стварыў у Лагойску ў 1842 годзе адзін з першых у Беларусі гісторыка-археалагічных музеяў. Па шэрагу музейных адзнак, гэта быў наогул першы публічны музей у краіне, адкрыты для шырокай публікі. Для сярэдзіны XIX стагоддзі думка была амаль дзёрзкай: не проста захоўваць рэдкасці ў сябе ў палацы, а паказваць іх людзям.
Пазней частку лагойскіх калекцый перавезлі ў Вільню, і менавіта яны сталі асновай Віленскага музея старажытнасцей. У 1855 годзе ён атрымаў афіцыйны статус, а Нацыянальны музей Літвы сёння прама вядзе сваю гісторыю ад гэтай установы, заснаванай Тышкевічам як першага публічнага музея краіны. Так Лагойск аказаўся пунктам, з якога вырасла вялікая музейная гісторыя цэлага рэгіёна.
Што менавіта ён знайшоў і сабраў
Тышкевіч быў не тым калекцыянерам, які складвае рэчы дзеля бляску вітрыны. Ён збіраў сістэму. У лагойскім музеі, а затым і ў Вільні, побач аказваліся археалагічныя знаходкі, зброя, старажытныя рукапісы і кнігі, манеты, медалі, гербы, гравюры, карты і творы мастацтва. Нацыянальная бібліятэка Беларусі піша, што ў аснову збору ўвайшлі археалагічныя матэрыялы, здабытыя пры раскопках, а таксама манетныя і гербавыя калекцыі, старажытныя кнігі, рыцарская зброя і мастацкія рэчы. Асобнае даследаванне па гісторыі яго нумізматычнага збору ўдакладняе: толькі ў спісе “рэдкасцяў”, прыгатаваных для будучага публічнага музея, значыліся 2062 манеты і медалі.
Але яго галоўнае адкрыццё – не адзін прадмет і не адна знаходка. Ён здабыў новыя веды аб самым краі. Шматгадовыя пошукі леглі ў кнігу “Апісанне Барысаўскага павета” 1847 года. Па архіўных і бібліятэчных матэрыялах бачна, што гэта была не сухая статыстыка, а амаль энцыклапедыя мясцовага жыцця: геаграфія, гісторыя войнаў, побыт гараджан і сялян, апісанне храмаў, мясцовы фальклор. Тышкевіч сабраў больш за 450 прыказак і прымавак. Іншымі словамі, ён спрабаваў захаваць не толькі рэчы, але і голас зямлі – тое, як яна казала сама пра сябе.
Чым ён карысны для Беларусі
Руіны Палаца Тышкевічаў сёння
Карысны тым, што ператварыў беларускае мінулае з набору легенд у прадмет даследавання. Ён раскопваў курганы ў Мінскай губерні, апісваў мясцовыя помнікі, збіраў фальклор, уводзіў у абарачэнне дакументы, удзельнічаў у працы па выданні старажытных актаў Мінскай губерні. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі асобна падкрэслівае, што ў створанай у 1845 годзе часовай археаграфічнай камісіі менавіта Тышкевіч фактычна быў галоўным рэдактарам выдання старажытных актаў. Для беларускага кантэксту гэта вельмі важная рэч: ён не проста шукаў мінулае ў зямлі, ён яшчэ і выцягваў яго з архіўнага пылу.
Яго біяграфія, дарэчы, не скончылася пераможным шэсцем. Пасля падзеяў 1863–1864 гадоў музей у Вільні быў рэарганізаваны, частку калекцый вывезлі, частку распылілі па іншых установах. Для Тышкевіча гэта было амаль асабістай катастрофай: справа жыцця аказалася разабранай па частках. Ён памёр у Вільні ў жніўні 1873 года. Але менавіта гэтая страта найлепш паказвае маштаб зробленага: калі разгром музея ўспрымаўся як трагедыя, значыць, да таго моманту ён ужо паспеў стварыць не прыватны збор, а сапраўдны культурны цэнтр.
У першай палове XIX стагоддзі археалогія на беларускіх землях яшчэ толькі нараджалася, а музеі часцей заставаліся зачыненымі кабінетамі для сваіх. Тышкевіч аказаўся сярод тых, хто змяніў правілы: пачаў сістэмныя раскопкі, паспрабаваў класіфікаваць знаходкі па эпохах, зрабіў калекцыю публічнай і звязаў археалогію, архіў, краязнаўства і фальклор у адну гісторыю. Таму яго і памятаюць не проста як графа-калекцыянера, а як чалавека, які навучыў гэты край збіраць уласную памяць.
