Азёры

Адна з характэрных асаблівасцей прыроды нашага раёна — вялікая колькасць азёр. На тэрыторыі раёна размешчаны 52 азёры, самае вялікае з іх — Сарро. Па глыбіні пасля Сарро вылучаюцца: Карэнеўскае, Белае, Платішна, Вербнае, Астровенскае, Бікложа, Слабадское, Гарнасвечча і іншыя. Яны адрозніваюцца плошчай, глыбінёй і паходжаннем азёрных катлавін. Азёры звязаны з развіццём старажытных аледзенняў, з ледавіковымі формамі рэльефу. Найбольш разнастайныя па форме і паходжанню катлавін азёры, утвораныя ледавікамі і іх растопленымі водамі ў эпоху паазёрскага аледзення. Яны сфарміраваліся прыкладна 9–10 тыс. гадоў таму.

Гідралагічныя і гідрахімічныя рэжымы ў азёрах залежаць ад асаблівасцей воднага балансу, тыпу азёрных катлавін і ўздзеяння гаспадарчай дзейнасці чалавека. Крыніцамі харчавання азёр з’яўляюцца атмасферныя ападкі, рэчныя і падземныя воды з тэрыторыі іх вадазбору. Вада расходуецца на выпарэнне і сцёк у рэкі. У глыбокіх азёрах увесь аб’ём вады абнаўляецца за 5–10 гадоў, у мелкаводных — за 1–2 гады. Найвышэйшы ўзровень вады назіраецца ў канцы сакавіка — пачатку красавіка, вышыня пад’ёму дасягае 1 м.

Важнае значэнне ў жыцці вадаёмаў мае тэмпературны рэжым воднай масы. Назіраецца вясновае і восеньскае перамешванне воднай масы і летняе раслаенне вады глыбокіх азёр на 3 пласты. На паверхні вадаёмаў летам тэмпературы ў розных частках азёр не аднолькавыя: яны на 1–1,5° вышэй каля ўзгорнага берага, чым каля сгоннага, а каля раслінасцей на 1,5–2° вышэй, чым у адкрытай частцы. Найхаладнейшая вада за суткі бывае перад усходам сонца, а самая цёплая ў 14–16 гадзін.

Летам на паверхні вада награваецца да 18–20 градусаў. З глыбінёй тэмпература вады паступова паніжаецца, а на глыбіні 5–7 м — рэзкім скачком на 4–6 градусаў. На дне ўтвараецца слой вады з пастаяннай тэмпературай 4 градусы. Гэта называецца нармальнай тэмпературнай стратыфікацыяй. Неглыбокія азёры ў летні час маюць аднолькавыя тэмпературы на ўсёй глыбіні.

Восенню ўся водная маса набывае аднолькавую тэмпературу. У гэты час адбываецца апусканне халодных вод на глыбіню і пад’ём цёплых на паверхню. Такое з’ява называецца восеньскай гаматэрміяй. У зімовы час у глыбокіх азёрах назіраецца зваротная тэмпературная стратыфікацыя. Пад лёдам тэмпература вады крыху вышэй за 0°, з глыбінёй павышаецца да 4°. Вясной пасля раставання лёду тэмпература ўсёй воднай масы дасягае 4°.

Узровень вады ў азёрах на працягу года таксама змяняецца. Найвышэйшы ён у сакавіку–красавіку. Летне-восеньскія дажджы могуць выклікаць кароткачасовы пад’ём вады. Міжань назіраецца ў студзені і можа доўжыцца да расставання снежнага покрыва.

У зімовы час на азёрах утвараецца лёдавы пакров, які трымаецца з канца лістапада — пачатку снежня да канца красавіка — пачатку мая. Працягласць лёдастава ў раёне складае 110–150 дзён, таўшчыня лёду дасягае 50–70 см. Зімой тэмпература паверхневага слоя каля 0°, а калядоннага звычайна 2,5–3°, радзей 4°. Працягласць лёдастава і таўшчыня лёду залежаць ад метэаралагічных умоў, формы і глыбіні катлавіны, характару харчавання, выхадаў падземных вод і інш. Структура, празрыстасць і таўшчыня лёду ўплываюць на арганічнае жыццё азёр. Узімку на многіх азёрах назіраюцца заморы рыбы.

Газавы рэжым азёр залежыць ад растварэння газаў, жыццядзейнасці арганізмаў, працэсаў гніення арганічных рэчываў і інш. Ён абумоўлены тэмпературай вады, глыбінёй, умовамі праточнасці, гаспадарчым выкарыстаннем азёр. Найбольшую важнасць для жыцця арганізмаў мае наяўнасць кіслароду і вуглякіслага газу ў воднай масе. У верхні слой азёрных вод кісларод паступае з паветра. Частка яго выдзяляецца воднымі раслінамі ў працэсе фотасінтэзу ў вяснова-летні перыяд. Пры гэтым найбольшая колькасць кіслароду знаходзіцца ў верхніх пластах вады, з глыбінёй яго змесціва памяншаецца. Летам найбольш кіслародны верхні слой. Ніжэй змесціва кіслароду памяншаецца, а ў некаторых азёрах каля дна ён зусім адсутнічае. У сярэдзіне лета на многіх азёрах назіраецца «кветанне» вады і насычэнне яе кіслародам. У прыдоннай частцы пад уплывам працэсаў гніення рэштак раслінных і жывёльных арганізмаў колькасць растворанага кіслароду рэзка памяншаецца, што зніжае рыбапрадуктыўнасць азёр.

Азёры — месцы жыцця разнастайных відаў раслін і жывёл. Багацце жывы арганізмаў вадаёмаў вызначаецца асаблівасцямі будовы азёрнай катлавіны, хімічным складам вады, тэмпературным рэжымам, падводнымі адкладамі і інш. Водныя расліны, перш за ўсё кветкавыя, расселяюцца ў выглядзе палос ад берага да глыбінь 5–6 м.

У прыбярэжнай палосе растуць асока, капы́тнік, стрэлаліст, айр, рогоз. Паліса прыбярэжна-водных раслін працягваецца да глыбіні 0,5 м. Яе змяняюць расліны, якія пранікаюць на глыбіню 1–2 м — роў, камыш. Яны маюць добра развітую карэнную сістэму і эластычны сцебел, што абараняе іх ад ветру і хваляў. На глыбінях 2,5–3 м сустракаюцца паўпагружаныя расліны з лістамі на паверхні: белыя і жоўтыя кубышкі. На глыбінях больш за 4 м растуць харызматычныя водарасці.

На воднай паверхні сустракаюцца ряска, многія водарасці (дыятомавыя, зялёныя, сіне-зялёныя), якія часта ўтвараюць сплаўны. У азёрах растуць многія рэдкія і ахоўныя віды раслін (водны арэх, палушнік азёрны). На дне азёр жывуць многія малюскі, лічынкі камароў, чарвякі. Паверхню вады і зараснікі заселяюць вадомеркі, жукі-плавунцы і водалюбкі, водныя аслікі, гідры, імшанкі. На азёрах гняздуюцца чайкі, азёрныя крачкі, паганкі і іншыя птушкі.

Беспазвоночныя арганізмы служаць ежай многім відам рыб — асноўных жыхарам азёр: акуням, шчупакам, судакам, лінам, карасям, плотве. У азёрах і рэках водзяцца лешч, судак, шчупак, акунь, плотва, язь, густэра, краснопёрка, лінь, уклейка, карась, налім, елец, сінец, галоў, сазан, есць вугор і інш.

На дне азёр назапашаны многія аргана-мінеральныя і арганічныя адклады. У азёрах Бешанковіцкага раёна маюцца вялікія запасы сапрапеля.

Нашы азёры

Астроўна — знаходзіцца ў басейне ракі Астраўніца, за 27 км на паўночны ўсход ад г.п. Бешанковічы, каля в. Астроўна. Плошча 0,42 км². Найбольшая глыбіня 18,1 м. Даўжыня 1,54 км. Найбольшая шырыня 0,54 км. Плошча вадазбору 10,2 км². Схілы катлавіны вышынёй да 15 м. Берагі высокія, на паўднёва-заходзе зліваюцца са схіламі. Дно пясчанае, глыбей 3–3,5 м — абоістае. Ёсць 3 астравы. Зарастае да глыбіні 3,5 м, шырыня паласы расліннасці да 35 м. Выток ручай у возера Доўгае.
Белае — знаходзіцца ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 29 км на паўночны ўсход ад г.п. Бешанковічы, паміж вёскамі Белае і Пушкары. Плошча 0,67 км². Найбольшая глыбіня 22 м. Даўжыня 1,94 км. Найбольшая шырыня 0,5 км. Плошча вадазбору 1,73 км². Схілы катлавіны вышынёй да 12 м, пад кустарнікам, берагі высокія. Мелкаводдзе пясчанае. Зарастанне слабое. У азёры водзіцца шырокапальцавы рак, занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.
Бікложа (Бікложка) — знаходзіцца ў басейне ракі Бікложа (левы прыток Заходняй Дзвіны), у 16 км на ўсход ад г.п. Бешанковічы, каля вёскі Забельле. Плошча 0,23 км². Найбольшая глыбіня 7 м. Даўжыня 2,6 км. Найбольшая шырыня 0,9 км. Плошча вадазбору 2,8 км². Берагі нізкія, на захадзе пад кустарнікам, ёсць востраў. Зарастанне слабое.
Бароўно — знаходзіцца ў басейне ракі Чарнічанка, за 25 км на ўсход ад г.п. Бешанковічы, у 2 км паўночна-заходне ад в. Абухова. Плошча 2,04 км². Найбольшая глыбіня 9,5 м. Даўжыня 2 км. Найбольшая шырыня 1,4 км. Плошча вадазбору 4,4 км². Азёра ляжыць сярод забалочанай, лесістай мясцовасці. Берагі нізкія, зарослыя кустарнікам.
Вербнае — знаходзіцца ў басейне ракі Вула, за 23 км на паўночны захад ад г.п. Бешанковічы, у 4 км да паўднёва-заходне ад г.п. Вула, каля вёскі Фролкавічы. Плошча 0,14 км². Найбольшая глыбіня 12 м. Даўжыня 0,5 км. Найбольшая шырыня 0,35 км. Плошча вадазбору 7,5 км². Схілы катлавіны вышынёй да 8 м. Зарастанне.
Гародна — знаходзіцца ў басейне ракі Астраўніца (выток з азёра), за 26 км на паўночны ўсход ад г.п. Бешанковічы, каля в. Гародна. Плошча 0,85 км². Найбольшая глыбіня 6,5 м. Даўжыня 2,04 км. Найбольшая шырыня 0,69 км. Плошча вадазбору 3,3 км². Схілы катлавіны вышынёй ад 12 м да 22 м, пад кустарнікам, у верхняй частцы распаханы. На паўночным усходзе і паўднёвым захадзе берагі нізкія. Ёсць 2 астравы. Мелкаводдзе вузкае, пясчанае, у цэнтры — абоістае дно. Шырыня паласы надводнай расліннасці да 30 м.
Каранёва (Каранеўскае, Святое возера) — знаходзіцца ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, у 28 км на паўночны захад ад г.п. Бешанковічы, за 4 км на захад ад г.п. Вула. Плошча 0,58 км². Найбольшая глыбіня 5,8 м. Даўжыня 1,5 км. Найбольшая шырыня 0,5 км. Плошча вадазбору 2,86 км². Схілы катлавіны вышынёй да 12 м, зарослыя лесам, на паўднёва-ўсходзе да 5 м, распаханы.
Низгалоўе — знаходзіцца ў 1 км на поўнач ад вёскі Двор Нізгалава ў басейне ракі Вула, у 20 км на захад ад г.п. Бешанковічы. Плошча 0,5 км². Найбольшая глыбіня 3,4 м. Даўжыня 1,16 км. Найбольшая шырыня 0,61 км. Даўжыня берагавой лініі 2,95 км. Аб’ём вады 0,97 млн м³. Плошча вадазбору 11,5 км². Схілы катлавіны вышынёй 10–13 м, пераважна распаханы. З возера ў раку Ула выцякае ручай.
Паўазер’е — ляжыць на мяжы Ушачскага і Бешанковіцкага раёнаў. Плошча 8 км². Найбольшая глыбіня 17 м. Даўжыня 4,8 км. Найбольшая шырыня 1,9 км. Даўжыня берагавой лініі 17,9 км. Аб’ём вады 38,8 млн м³. Плошча вадазбору 30,9 км². Азёра ляжыць у басейне ракі Туравлянка, у 28 км на ўсход ад г.п. Ушачы, каля в. Паўазер’е. Увайшло ў Ушачскую групу азёр. Схілы катлавіны вышынёй 2–8 м, часткова распаханы, на поўнач і поўдзень 20–25 м, зарослы лесам. Берагі нізкія, пясчаныя, пад кустарнікам, часам зліваюцца са схіламі. Дно выстлана сапрапелем, на максімальных глыбінях — абоістае. Мелкаводдзе да глыбіні 1 м пясчанае, дно да 2 м (на поўначы да 3 м) выстлана апясчаненымі адкладамі. Ёсць два невялікія астравы. Расліннасць распаўсюджана да глыбіні 3–4 м. Уліваюцца ручаі з азёр Любжанскае, Калесіна і азёра без назвы. Выток ручай у возера Крывое. Злучана канавой з азёрам Мугірын.
Платишна — знаходзіцца ў басейне ракі Вула, у 20 км на паўночны захад ад г.п. Бешанковічы, каля в. Бортнікі 2-я. Плошча 0,23 км². Найбольшая глыбіня 17,9 м. Даўжыня 1,4 км. Найбольшая шырыня 0,26 км. Плошча вадазбору 1,45 км². Схілы катлавіны вышынёй 3–5 м, зарослы лесам, на захадзе ў верхняй частцы распаханы. Берагі зліваюцца са схіламі. Дно да глыбіні 5–7 м выстлана пясчанымі і апясчаненымі адкладамі, ніжэй — сапрапелем. Надводная расліннасць распаўсюджана да глыбіні 2,5 м, падводная — да 4–4,5 м. Выток ручай у возера Лешно.
Саро — найбуйнейшае возера ў Бешанковіцкім раёне, на мяжы з Сенненскім раёнам. Па глыбіні займае сёмае месца сярод усіх азёр Рэспублікі Беларусь. Плошча 5,31 км². Найбольшая глыбіня 36,3 м. Даўжыня 9,47 км. Найбольшая шырыня 0,91 км. Даўжыня берагавой лініі 22,6 км. Аб’ём вады 60,5 млн м³. Плошча вадазбору 104 км². Размешчана ў басейне ракі Чарнагосніца, за 18 км на ўсход ад г.п. Бешанковічы, каля вёсак Берашова, Засценкі, Холм, Сіняны. Схілы катлавіны вышынёй 20–25 м (на 3 да 10 м), паўночныя паніжаюцца да 2 м, пад кустарнікам, у верхняй частцы распаханы. Паўднёвыя ад вышыні 1,5 і 7 м — тэрасы. Берагі вышынёй 0,5–0,8 м, паўночныя нізкія, забалочаныя. Зона мелкаводдзя ўздоўж усходніх берагоў вузкая, з высокім нахілам дна, уздоўж заходніх — значна пашыраецца. Пяскі адзначаны да глыбіні 7–11 м у паўднёвай і 4 м у паўночнай частках катлавіны, глыбокаводная зона выстлана ілам. Ёсць два невялікія астравы агульнай плошчай 0,04 га. Азёра адрозніваецца чысцінёй вады. Шырыня прыбярэжнай паласы расліннасці 5–40 м, падводная расліннасць распаўсюджана да глыбіні 3,5–4 м (на паўночным баку да 5 м). Уліваецца ручай з возера Тросна, на поўнач выцякае ручай у азёра Астравенскае.
Слабадское — знаходзіцца ў басейне ракі Свечанка, за 11 км на захад ад г.п. Бешанковічы, каля в. Літвякі. Плошча 0,94 км². Найбольшая глыбіня 22 м. Даўжыня 2,7 км. Найбольшая шырыня 0,5 км. Плошча вадазбору 491 км². Звязана ручаём з возерам Чорнае.
Хицінскае — невялікае азёра. Плошча 0,22 км². Найбольшая глыбіня 4,2 м. Даўжыня 0,96 км. Найбольшая шырыня 0,41 км. Даўжыня берагавой лініі 2,4 км. Аб’ём вады 0,53 млн м³. Плошча вадазбору 0,7 км². Ляжыць у басейне ракі Вула, за 24 км на паўночны захад ад г.п. Бешанковічы, каля вёскі Хоцина. Схілы катлавіны вышынёй 5–8 м, распаханы, месцамі пад кустарнікам. Берагі нізкія, пясчаныя, заходнія сплаўныя, паўночныя зліваюцца са схіламі. На поўнач і ўсход — забалочаная і зарослая кустарнікам пойма шырынёй да 350 м. Дно да глыбіні 3 м пясчанае, ніжэй выстлана сапрапелем. Зарастанне надводнай расліннасцю да глыбіні 2 м. Уліваюцца 2 канавы.