Усё пачалося ў Маскве з падпісаннем сакрэтнага пратаколу аб падзеле Польшчы паміж СССР і Нямеччынай 23-га жніўня 1939 года.
З пачаткам Другой усясьветнай вайны 18-га верасьня 1939 года Літву занялі савецкія войскі, і яна была адміністрацыйна падпарадкавана Беларускай СССР. Аднак беларускай Вільня пабыла нядоўга.
25-га верасня 1939 года СССР ініцыяваў перамовы аб адмове Германіі ад прэтэнзій на Літву ў абмен на тэрыторыі Варшаўскага і Люблінскага ваяводстваў Польшчы.
28-га верасьня 1939-га СССР падпісаў з Нямеччынай дамову аб сяброўстве і мяжы. У сакрэтным дадатку да яго было абумоўлена, што для кампенсацыі Савецкаму Саюзу акупаваных немцамі польскіх тэрыторый Нямеччына перадасць Літву, за выключэннем невялікай тэрыторыі ў Сувалках, у савецкую сферу ўплыву.
Абмен тэрыторыямі таксама быў матываваны жаданнем СССР кантраляваць Літву, якая зноў аб’явіла Вільню сваёй сталіцай дэ-юрэ.
10-га кастрычника 1939 года ў Маскве было падпісана Пагадненне аб перадачы Савецкім Саюзам горада Вільні і Віленскай вобласці Літве і аб узаемадапамозе паміж СССР і Літвой. Тэрыторыя прыбалтыйскай краіны вырасла на чвэрць.
Міністр замежных спраў Літвы Юозас Урбшыс прыбыў у Маскву 3-га кастрычніка 1939 г. Падчас сустрэчы Іосіф Сталін асабіста праінфармаваў Урбшыса пра савецка-германскія сакрэтныя пратаколы і паказаў карты сфер уплыву. Ён запатрабаваў, каб Літва падпісала тры асобныя дамовы, паводле якіх будуць створаныя савецкія вайсковыя базы, і ў Літве будзе размешчана да 50 000 савецкіх салдат (першапачатковы пакт аб узаемадапамозе), літоўская тэрыторыя на захад ад ракі Шэшупе будзе перададзена нацысцкай. і горад Вільня будуць далучаныя да Літвы.
Урбшыс пратэставаў супраць савецкіх баз, сцвярджаючы, што гэта будзе азначаць фактычную акупацыю Літвы.
Перамовы былі цяжкія, і ўсё ж 10-га кастрычніка дамова была падпісаная. Літоўская Рэспубліка атрымала 6739 квадратных кіламетраў (каля адной пятай Віленскага краю, прызнанага тэрыторыяй Літвы па Савецка-Літоўскай мірнай дамове 1920 г.), з насельніцтвам каля 430 тысяч чалавек, у выніку чаго 8 чалавек,3 насельніцтва. 24 кастрычніка 1939 г. кіраванне горадам і паветам было канчаткова перададзена Літве.
У адпаведнасці з палажэннямі дамовы, Літва атрымала каля адной пятай Віленскага краю, уключаючы сталіцу Літвы Вільню, на якую прэтэндавала з 1920 года. Узамен Літва абавязалася стварыць пяць савецкіх вайсковых баз з 20 000 вайскоўцаў па ўсёй краіне. Па сутнасці, дадзены дагавор падобны на аналагічныя пакты, якія Савецкі Саюз падпісаў з Эстоніяй 28 верасня і з Латвіяй 5 кастрычніка. Такім чынам, савецкая вайсковая дапамога забяспечвала абарону слабой нацыі ад магчымых нападаў нацысцкай Германіі. Дагавор прадугледжваў, што суверэнітэт Літвы не будзе закрануты.
Чытаць цалкам:
https://planetabelarus.by/publications/10-oktyabrya-vilnyus-stal-litovskim
