У гісторыі гарадоў пажар — падзея з глыбокай унутранай амбівалентнасцю. Гэта — страшная трагедыя прыватнага чалавека, які ў адзін момант страчвае ўсё: дом, прытулак, набытак, а часам і блізкіх… Горад са скрухай аплаквае гэтыя страты. Але ж — адначасова — для гарадскога арганізма з яго складана-супярэчлівай структурай агонь рабіўся бязлітасным, стыхійным «рэстаўратарам». Ён выпальваў хаатычныя наслаенні драўляных трушчоб, якія душылі гістарычныя цэнтры, і агаляў мураваны касцяк горада, атрыманы ў спадчыну ад мінулых эпох.
Мінск — велічны, барочны — нарадзіўся задоўга да бедстваў XIX стагоддзя. Ансамбль Высокага Рынку — з яго касцёламі, кляштарамі дамініканцаў, бернардзінцаў, базыльян, езуіцкім калегіумам, ратушай, гасціным дваром — спадчына XVII—XVIII стагоддзяў. Пожары новага ХІХ веку зладзілі мураванаму цэнтру жорсткую праверку на трываласць. Пакуль палалі драўляныя хаты і лаўкі, старадаўняя кладка трымала абарону і прымушала горад адраджацца — ўжо паводле новых, больш бяспечных і строгіх планаў.
Рэгулярны чарцёж Траецкага прадмесця
Першы ўдар стагоддзя прыйшоўся на 14 жніўня 1809 года, калі агонь ахапіў Траецкую гару, дзе гандлявалі рамеснікі і купцы. Шчыльная, сцяна да сцяны, забудова з дрэва ўспыхнула, як запалка, раніцай. Полымя знішчыла больш за 200 дамоў, а рака Свіслач, паводле тагачасных сведчанняў, кіпела ад вуголляў…
Гэтае пакінутае вогненным штормам папялішча і дало магчымасць губернскаму архітэктару Міхаілу Чахоўскаму (1763—1825) крута перапісаць лёс зарэчнага прадмесця. Замест сярэднявечнага лабірынта завулкаў ён расчарціў прамавугольную сетку вуліц і арганізаваў прасторную гандлёвую плошчу. Тут пачалося будаўніцтва каменнага жытла. Але ж Траецкае прадмесце так і засталося пераважна месцам гандлю і сціплай жылой забудовы, што сёння даказвае яго яркі камерны квартал — захаваны і адрэстаўраваны.
Вось так Траецкае прадмесце выглядае зараз
Трагедыя на Кантрактах і княжацкі ўрок
30 мая 1835 года трагедыя супала з моцным усплёскам гарадскога жыцця — знакамітым Кантрактавым кірмашом. Высокі Рынак і вуліца Францысканская (цяпер — Леніна) былі забітыя вазамі з порахам, тканінамі, віном… Пажар разгарэўся імгненна.
У гэтыя ж дні горад акурат прымаў новага цывільнага губернатара — князя Сяргея Давыдава (1790—1878). Ягонае «хрышчэнне агнём» аказалася жудасным: пажарная каманда збегла, а полымя прагна лізала сцены каменных будынкаў…
Прыватныя драўляныя дамы вакол плошчы згаралі за лічаныя хвіліны. Але мураваны ансамбль Высокага Рынку выстаяў — старадаўнія кляштары прынялі ўдар, спынілі агнявы фронт і выратавалі тых, хто хаваўся ў іх сутарэннях. Згодна з рапартамі, гэты вопыт прымусіў князя Давыдава выдаць строгі загад аб забароне драўлянага будаўніцтва ў цэнтры Мінска і ініцыяваць стварэнне першай пастаяннай прафесійнай пажарнай каманды.
Князь Сяргей Іванавіч Давыдаў (1790–1878), мінскі грамадзянскі губернатар у 1835–1838 гадах.
Нашчадак грузінскіх цароў Баграціёнаў, бліскучы інтэлектуал, які пазней стаў віцэ-презідэнтам Імператарскай Акадэміі навук
На пасаду мінскага губернатара ён заступіў акурат напярэдадні пажару 1835 года. Нягледзячы на кароткі тэрмін кіравання, князь Давыдаў праявіў сябе як рашучы рэфарматар: перажыўшы жудаснае «хрышчэнне агнём», ён скарыстаўся сваім уплывам, каб назаўжды забараніць драўлянае будаўніцтва ў цэнтры Мінска і заснаваць першую прафесійную службу выратавання горада ад пажараў
Пажар 1881 года і інжэнерная эвалюцыя
Засушлівае лета 1881 года спарадзіла ў горадзе сапраўдную катастрофу. 21 чэрвеня пачаўся пажар на Замкавай гары, а потым ён, хутка разрастаючыся, перакінуўся на іншыя раёны горада. На рагу Койданаўскай (Рэвалюцыйнай) і Багадзельнай (Камсамольскай) гарэлі склады нафты і шкіпінару. Моцны вецер ператварыў палову драўлянага Мінска ў дымны попел…
Трагедыя была каласальная: дзве тысячы пагарэльцаў засталіся пад адкрытым небам, афіцыйныя ўстановы абвясцілі збор ахвяраванняў, а людзі начавалі прама на траве Губернатарскага сада…
Панарама Раманаўскай Слабады пасля пажару 1881 года (удалечыні — Ракаўскае прадмесце, Нізкі і Высокі Рынкі). На першым плане — выпаленая пустэльня на месцы прыватных драўляных дамоў, а над ёю высяцца, як непахісныя каменныя ўцёсы, барочныя вежы Старога горада…
Газета «Минские губернские ведомости», без лішніх слоўных упрыгожанняў, фіксавала беспрэцэдэнтны маштаб бедства так (на мове арыгінала): «Вода, подаваемая трубами, от страшного жара превращалась в пар, не долетая до пламени… Деревянные постройки сгорали в несколько минут, и огонь, подвигаясь далее, оставлял за собою сплошную массу пламени».
Рог вуліц Праабражэнскай і Багадзельнай (цяпер — Інтэрнацыянальная і Камсамольская) пасля пажару 1881 года. Тут агонь зламаў свае зубы. Спаленыя ўшчэнт купецкія лаўкі і прыбудовы агалілі велічны тыльны фасад кафедральнага касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Вось так кафедральны касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі выглядае зараз
І зноў над палаючым морам агню, нібы ўцёсы, высіліся старадаўнія муры… Пажар бязлітасна знішчыў процьму прыватных лёсаў — і ачысціў шырокі шлях для інжынернай эвалюцыі: начальнік Мінскага вольнага пажарнага таварыства Уладзімір Сталяроў дамогся будаўніцтва гарадскога вадаправода, а на Гарадскім Валу неўзабаве пачалося ўзвядзенне знакамітага чырвонацаглянага пажарнага дэпо — яно стала бастыёнам гарадской бяспекі і захавалася дасюль!
Мінскае пажарнае дэпо на Гарадскім Валу. Каларытны здымак канца XIX стагоддзя з зухаватымі персанажамі
Праз год пры дэпо з’явіўся навучальны комплекс для спецыяльнай падрыхтоўкі да работ на пажары («пажарная гімнастыка»). Зацікаўленыя гэтай «гімнастыкай» мІнакі прыходзілі паглядзець на заняткі, і збіраўся шматлікі натоўп — даводзілася нават выклікаць паліцыю для навядзення парадку. Вакол будынка дэпо быў пабудаваны плот з шырокай праязной брамай. Летам частку пляца пры дэпо арандаваў цырк-шапіто, зімой на гэтым месцы ладзілі каток, што прыносіла значны даход пажарнаму грамадству.
Да 10-годдзя пабудовы дэпо, у 1895 годзе, на галоўным фасадзе была ўсталяваная памятная дошка ў гонар Уладзіміра Сталярова.
Будынак пажарнага дэпо з 2001 года стаў Музеем пажарнай і аварыйна-выратавальнай справы
Залы музея
Граф Чапскі і фінал векавой трансфармацыі
Кропку ў драматычным ХІХ стагоддзі, у якім амаль кожнае дзесяцігоддзе прыносіла большы ці меншы вогненны боль, паставіў чалавек-эпоха — граф Караль фон Гутэн-Чапскі. Гарадскі галава ў 1890—1901 гадах, ён прыняў горад, ужо загартаваны агнём, пазбаўлены ад большасці хаатычных драўляных прыбудоў у цэнтры і абаронены каменем.
Граф Караль фон Гутэн-Чапскі (1860—1904), мінскі гарадскі галава (1890—1901)
Чапскі накіраваў гэтую мураваную спадчыну ў рэчышча еўрапейскага добраўпарадкавання: дабудаваў вадаправод, адкрыў першую мінскую электрастанцыю, пусціў конку, заснаваў тэлефонную станцыю і, нарэшце, ўзвёў велічны гарадскі тэатр. Ён закрыў сабою XIX стагоддзе — і ператварыў Мінск з пажаранебяспечнага губернскага цэнтра ў трывалую, каменную, асветленую электрычнымі ліхтарамі еўрапейскую сталіцу…
Захараўская вуліца, здымак пачатку XX стагоддзя. Сімвал новай, камфартабельнай, асветленай ліхтарамі эры, якая замяніла сабой хаос і пажаранебяспечнасць мінулых дзесяцігоддзяў
Гарадскі тэатр (цяпер — Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы). Сапраўдны дыямент мінскай архітэктуры часоў графа Чапскага — сімвал таго, што горад не проста адбудаваўся ў камені пасля пажараў, але здабыў высокую культуру і тэатральны бляск
Філасофія мінскага фенікса
Знішчальныя мінскія пажары XIX стагоддзя працавалі адначасова ў дзвюх непрымірымых плоскасцях. На ўзроўні чалавечага лёсу гэта было страшэннае асабістае ліха — попел на месцы сямейных гнёздаў, галеча і роспач пагарэльцаў, якія гублялі ўсё.
Але ж на ўзроўні гарадской гісторыі агонь, як ні парадаксальна, выступаў інструментам жорсткага і неабходнага ачышчэння. Ён змываў бруд часовых пабудоў, зносіў спарахнелы драўляны ўтыль і жорстка прымушаў улады рэфармаваць камунальную гаспадарку — аднак пры гэтым ён ламаў свае зубы аб векавую мураваную спадчыну Мінска.
Эстафета каменя, загартаваная ў вогнішчах 1809, 1835 і 1881 гадоў, дазволіла гораду не проста аднавіцца — зрабіць сапраўдны цывілізацыйны крок наперад: ад драўляных завулкаў да асветленай электрычнасцю шматграннай мадэрнізацыі графа Чапскага.
І калі знакаміты грыбаедаўскі палкоўнік Скалазуб, які так прагна жадаў сабе генеральскіх пагонаў, з аптымізмам сцвярджаў, што пажар Масквы 1812 года «способствовал ей много к украшению», дык у дачыненні да Мінска XIX стагоддзя гэтая фраза, пазбаўленая сатырычнага кантэксту, набывае глыбокі гістарычны сэнс: агонь не знішчыў Мінска — ён прымусіў яго годна апрануцца ў камень, набыць належны глянец сталіцы і зрабіў горад бяспечным, трывалым і гатовым да суровых выпрабаванняў новага, ХХ веку…
Верхні горад у вечаровых агнях вабіць сваёй архітэктурнай гармоніяй…
Старадаўні ансамбль Высокага Рынку мужна пранёс сваю мураваную спадчыну праз полымя пажараў XIX стагоддзя і сёння ззяе гэтай чароўнай ілюмінацыяй…
Сімвалічныя вароты горада пабудаваны пасля Вялікай Айчыннай вайны, якая прынесла Мінску вельмі вялікія пакуты.
Але горад, як і пасля папярэдніх пажараў, аднавіўся і чакае шматлікіх гасцей і турыстаў.
https://planetabelarus.by/publications/yak-pazhary-xix-stagoddzya-znishchali-i-achyshchali-minsk/
