14-га лістапада 1926 года ў Мінску адкрылася Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі, арганізаваная Інбелкультам (Інстытутам беларускай культуры). Навукоўцы спрачаліся аб тым, як пісаць словы, прапаноўвалі замяніць “й” лацінскай j і нават запазычыць літары з сербскага алфавіту. Але праз сем гадоў правілы змянілі зусім іншыя людзі і зусім з іншых прычын.
Пленарнае пасяджэнне Акадэмічнай канферэнцыі, 14-га лістапада 1926 года
На канферэнцыю ў Мінску сабраліся беларускія і замежныя мовазнаўцы, пісьменнікі, выкладчыкі. Сярод удзельнікаў былі Янка Купала, Якуб Колас, Максім Гарэцкі. Адной з галоўных задач было ўпарадкаваць правапіс, аснова якога была закладзена ў граматыцы Браніслава Тарашкевіча 1918 года.
Самыя гарачыя спрэчкі выклікалі прапановы Язэпа Лёсіка. Ён прапаноўваў адмовіцца ад мяккага знака ў словах накшталт “сьнег” і “звер”, пашырыць аканьне і яканьне. Яго апанэнты пярэчылі: некаторыя змены зробяць напісаньне прасцей, але могуць абцяжарыць чытаньне і навучаньне дзяцей. Адмову ад мяккага знака педагогі не падтрымалі.
Затое графічная камісія адобрыла некалькі незвычайных ідэй. Літару “й” прапанавалі замяніць лацінскай j: напрыклад, пісаць “jаблык” замест “яблык” з асобнай літарай j. Для гукаў [дз] і [дж] збіраліся выкарыстоўваць сербскія літары ђ і ћ.
Расклад працы канферэнцыі
Каля 40 удзельнікаў таксама падпісалі прапанову ўвесці ў БССР лацінскі алфавіт нараўне з кірыліцай. Гэтую прапанову нават не вынеслі на пленарнае паседжанне.
Рашэнні камісій не азначалі неадкладнага ўвядзення новых правіл. Агульная рэзалюцыя рэкамендавала перадаць прапановы на далейшае вывучэнне Інбелкульту – папярэдніку Акадэміі навук БССР. Большасць звыклых нормаў правапісу тады захавалася.
Па выніках канферэнцыі ў 1927 годзе стварылі спецыяльную арфаграфічную камісію пад кіраўніцтвам Сцяпана Некрашэвіча. Яна правяла 33 пасяджэнні і ў 1930 годзе апублікавала праект “Беларускі правапіс”. Але новыя правілы так і не набылі моц.
А 26-га жніўня 1933 года Савет народных камісараў БССР (саўнарком) зацвердзіў уласную рэформу. Яе рыхтавалі ўжо ва ўмовах жорсткага партыйнага кантролю. У маі таго года ЦК КП(б)Б стварыў адмысловую арфаграфічную камісію пры бюро ЦК КП(б)Б, а мовазнаўцам Акадэміі навук прыйшлося працаваць у рамках зададзенага палітычнага курсу.
“Шапкі” двух нумароў газеты “Звязда” за 15-га і 16-га верасня 1933 года. Колькі арфаграфічных адрозненняў вы знойдзеце?
Змяненні закранулі не толькі літары. Напрыклад, звыклыя тады напісанні “блянк”, “плян”, “праклямацыя” замянілі на “бланк”, “план”, “пракламацыя”. Змянілі і правілы скланення асобных назоўнікаў, ужывання дзеепрыметнікаў.
Некаторыя рашэнні 1933 года пераклікаліся з прапановамі мовазнаўцаў 1920-х. Напрыклад, было абмежавана яканне ў другім перадударным складзе. Але нямала новаўвядзенняў – у прыватнасці, правілы напісання запазычанняў і шэраг граматычных змен – на канферэнцыі 1926 года наогул не абмяркоўваліся.
У прэамбуле пастановы 1933 года прама гаварылася аб неабходнасці ачысціць мову ад “нацыянал-дэмакратычных уплываў і скажэнняў”. Так правапіс аказаўся часткай дзяржаўнай ідэалогіі.
Пасля рэформы 1933 г. у БССР замацавалася новая афіцыйная норма. Класічная арфаграфія (“Менск”, “сьнег”, “план”) працягвала развівацца і выкарыстоўвацца па-за межамі савецкай Беларусі, а пазней вярнулася ў публічную прастору.
