Сёння ў нас свята – Дзень роднай мовы. І калі вы думаеце, што беларуская мова – гэта толькі “шуфлядка”, “чыгунка” і “знічка”, вы проста не чулі, як нашы продкі маглі “выдраць лысаму валасы” або “выйсці замуж за Пясоцкага”. Трымайце дозу моўнага настрою, пасля якой вы захочаце размаўляць па-беларуску хоць бы дзеля гэтых выразаў.
Калі каза, здаецца, не толькі ў гарэлцы
Пачнем з таго, што нашы продкі любілі не толькі добра папрацаваць, але і добра “вадзіць казу”. Не, гаворка не пра хатнюю жывёліну, якая раптам стала гідкай. Вадзіць казу – гэта значыць хадзіць гуртом у стане ап’янення.
На Каляды, ад хаты да хаты хадзіў гурт вясёлых хлопцаў. Адзін з іх апранаў на сябе касцюм казы – з драўлянай галавой, рагамі і саламяным хвастом, каб страшна і смешна было адначасова. Заходзілі ў хату, спявалі калядкі, віншавалі гаспадароў, а каза скакала пад дуду, стукала рагамі і “бласлаўляла” на добры ўраджай. Што рабілі гаспадары? Правільна – выстаўлялі на стол гарэлку, каб задобрыць козаў і самому не застацца без падарункаў. Так і з’явіўся выраз: калі беларусы п’юць не проста так, а з размахам, калі ідуць гуртом і абдымаюцца – гэта значыць, што людзі пайшлі вадзіць казу.
А вось калі вы хочаце сказаць пра чалавека, які любіць паесці, то ў беларускай мове для гэтага ёсць цудоўнае акрэсленне: плячысты на жывот. Не, гэта не значыць, што ў яго шырокія плечы, якія неяк звязаны з страўнікам. Гэта проста той выпадак, калі чалавек з’есць усё, што дрэнна ляжыць, і нават тое, што ляжыць добра.
Вельмі ветлівыя развітальныя рытуалы
Асобная тэма – як нашы продкі ставіліся да сыходу з жыцця. Тут без гумару не абышлося. Калі хтосьці памёр, маглі сказаць, што чалавек адправіўся да Абрама на піва. Уяўляеце карціну? Біблейскі Абрам сядзіць у нябеснай карчме, налівае піва новапрыбылым, і ўсе разам успамінаюць зямныя справы. Ідэальны план на вечнасць.
А вось яшчэ адзін варыянт – замуж за Пясоцкага збірацца. Тут усё проста: калі жанчына (або мужчына) “збіраецца замуж за Пясоцкага”, значыць, рыхтуецца да сустрэчы з пяском – тым самым, якім засыпаюць магілу. Іронія і чорны гумар у чыстым выглядзе.
Быў яшчэ варыянт суровага дэпартавання: адправіць у Магілёўскую губерню. Не, гэта не пра пераезд на ўсход краіны. Тут ігра слоў: “Магілёўская” – гэта ж выдатная асацыяцыя са словам “магіла”. Так што “паехаць у Магілёўскую губерню” – гэта не турыстычны маршрут.
Парадаксы і недарэчнасці
Беларусы – народ з фантазіяй. Вось як яшчэ растлумачыць выраз выдраць лысаму валасы? Гэта ж трэба так пастарацца – выдраць валасы ў таго, у каго іх няма! Так кажуць пра чалавека, які збіраецца зрабіць нешта абсалютна недарэчнае.
А ці спрабавалі вы калі-небудзь звіць з ветру вяроўкі? Не? Вось і не трэба. Гэта значыць гаварыць тое, чаго няма, выдумляць, пляткарыць. Бо з ветру можна звіць хіба што толькі ў беларускай мове.
Ці вось яшчэ: з жабіны прыгаршчы. Калі ў вас шчасця, радасці ці здароўя “з жабіны прыгаршчы” – значыць, лічыце, што няма нічога. Бо ў жабы, прабачце, прыгаршчы – ну зусім маленькія.
Жывёлы, якія гавораць па-беларуску
Асобна трэба сказаць пра “божага каня”. Не, конь божы – гэта не нейкая святая жывёліна. Гэта эўфемізм, якім называюць… асла. Чаму? Бо, паводле Евангелля, менавіта на асле Ісус Хрыстос ездзіў па свеце. Так што калі вас назвалі “божым канём”, не крыўдуйце – проста намякаюць, што вы ўпарты і неразумны. У прынцыпу, як той асёл.
А вось выраз жаба ў каляіне – гэта класіка ад Крапівы. У аднайменнай байцы жаба села ў каляіну і вырашыла, што можа спыніць воз. І чым скончылася? Правільна: “Тут колам – хрась! I кроў і гразь…”. Так кажуць пра нікчэмнасць, якая лезе туды, куды не трэба.
Рэкорды перабольшвання
Беларусы ўмеюць перабольшваць. Вось вы чулі выраз рабіць з камара каня? Гэта калі з маленькай праблемы раздзімаюць велізарную.
А вось вароты пірагамі падпёрты – гэта ўвогуле мара. Калі ў вас вароты пірагамі падпёрты, значыць, жывеце вы багата, усяго ўволю. Нават вароты не зачыняюцца, бо іх пірагі падпіраюць. Ці не шчасце?
А каб пірагі былі, то тут самы любімы парадокс: паміраць сабраўся, а жыта сей. Пра што гэта? Пра адказнасць, пра абавязак, пра тое, што справы трэба рабіць да канца. І пра беларускі ўпарты характар, вядома.
Час і прастора па-беларуску
Калі нешта адбылося вельмі даўно, беларус скажа: за дзедам шведам. Гэта адсылка да шведскіх войнаў XVII-XVIII стагоддзяў. Дзед швед – гэта зборны вобраз таго самага шведскага салдата, які калісьці праходзіў па нашых землях. Так што калі ваш дом будавалі “за дзедам шведам” – значыць, ён помніць яшчэ Карла XII.
І апошняе: калі вы чуеце, што хтосьці з’ездзіў у рыгу – не спяшаецеся думаць, што ён быў у Латвіі. Хутчэй за ўсё, ён проста перабраў з алкаголем, і арганізм сказаў сваё “фе”. “Рыга” тут рыфмуецца з “рыгаць”, а латвійская сталіца, бедная, нічым такім не вінаватая.
Ці ведаеце вы, што…
- Калі пра вас і куры не шэпчуць, значыць, вы нікому не цікавыя. Нават куры – і тыя пра вас не балбочуць.
- Калі вам хтосьці кажа: “Апошняя!” – можна адказаць: “Апошняя ў папа жонка”. Гэта жартоўны адказ, які азначае, што апошняе – яно не заўсёды дрэннае. Бо ў папа, як вядома, жонка адна на ўсё жыццё – і першая, і апошняя.
- Калі хтосьці кату па пяту – значыць, ён зусім маленькі. Гэта так міла гучыць: уявіце ката, якому нехта па пятку.
- Калі чалавек разявака і нехлямяжы, яго могуць назваць варонай загуменнай. Не проста варонай, а менавіта той, што за гумном сядзіць і нічога карыснага не робіць.
Вось такія яны, беларускія фразеалагізмы – дзіўныя, нелагічныя, вясёлыя і часам крыху сумныя.
Да Дня беларускай мовы мы жадаем вам: каб ваша жыццё не было “з жабіны прыгаршчы”, каб ворагі адпраўляліся не да Абрама на піва, а проста куды-небудзь далей, і каб вы заўсёды маглі адрозніць, калі трэба “звіваць вяроўкі”, а калі проста памаўчаць.
