У сярэдзіне XIII ст. ва Усходняй Еўропе ўтварылася новая дзяржава – Вялікае княства Літоўскае (поўная назва Вялікае княства Літоўскае, Рускае, Жамойцкае і іншых земляў), знаходжанне ў якім стала важным этапам у гісторыі беларускіх земляў.
Зразумела, гэтая тэма настолькі шырокая, што раскрыць яе цалкам задача вельмі складаная. Наша мэта некалькі іншая – нагадаць усім, хто цікавіцца гісторыяй і мінулым свайго краю, таму адсылаем аматараў больш скрупулёзна пагрузіцца ў гэтую тэму, балазе разнастайных навуковых прац, кніг, даведнікаў маецца больш за досыць. Кароткі пералік падзей выглядае наступным чынам.
Статут Вялікага княства Літоўскага, 1588 г.
Такім чынам, у XII стагоддзі на тэрыторыі Кіеўскай Русі пачаўся працэс феадальнай раздробненасці, які прывёў да ўтварэння цэлага шэрагу незалежных княстваў, у т.л. і на тэрыторыі Беларусі. Да сярэдзіны XIII ст. з’явілася некалькі прычын і фактараў, якія патрабуюць пераадолення феадальнай раздробненасці і аб’яднання беларускіх зямель у адзіную дзяржаву.
Па-першае, знешнепалітычнымі перадумовамі стала пагроза небяспецы з боку нямецкіх рыцараў-крыжакоў, якія заснавалі свае крэпасці ў Прыбалтыцы і пагражалі землям Беларусі і мясцоваму насельніцтву. Захоўвалася і небяспека мангольскага нашэсця, асабліва ў паўднёвых рэгіёнах Беларусі. Невялікія раздробленыя княствы аказаліся не ў стане супрацьстаяць агрэсіі крыжакоў і татара-манголаў. Неабходна было іх аб’яднаць з мэтай кансалідацыі намаганняў па барацьбе з захопнікамі.
Па-другое, існавалі і эканамічныя прычыны аб’яднання беларускіх земляў. Далейшае развіццё гандлёвых і эканамічных адносін упіралася ў адсутнасць цэнтралізацыі і раздробленасці на беларускіх землях. Раздробленасць не садзейнічала развіццю гандлёвых сувязей паміж шматлікімі княствамі. Развіццё гарадоў і ператварэнне іх у эканамічныя цэнтры таксама спрыялі пашырэнню эканамічных і гандлёвых сувязей паміж княствамі і садзейнічалі іх збліжэнню. Па-трэцяе, пэўную ролю адыгралі і этнічныя працэсы. На тэрыторыі Беларусі ўжо былі сфарміраваны племянныя саюзы дрыгавічоў, крывічоў і радзімічаў, якія на працягу стагоддзяў, у выніку знаходжання ў складзе Кіеўскай Русі і асобных княстваў, пачалі працэс паступовага збліжэння.
Працэс утварэння ВКЛ бярэ пачатак у Навагрудку. Менавіта Навагрудскае княства да сярэдзіны XIII ст. вылучыцца на фоне іншых княстваў і пачне набіраць эканамічную і палітычную вагу. Дадзенаму факту садзейнічалі аддаленасць княства ад раёнаў барацьбы з крыжакамі, высокі ўзровень развіцця сельскай гаспадаркі, рамяства і гандлю. Актыўны ўдзел ва ўтварэнні ВКЛ прынялі землі Верхняга і Сярэдняга Панямоння (сучасныя землі паўночна-заходняй Беларусі і часткова Літоўскай Рэспублікі).
Першым князем ВКЛ быў Міндоўг, балцкі князь, які ў выніку міжусобнай барацьбы першапачаткова накіраваўся з балцкай тэрыторыі ў Навагрудак. У Навагрудку Міндоўг прыняў хрысціянства і зрабіў горад сваёй рэзідэнцыяй.
З дапамогай мясцовых баяраў Міндоўг падпарадкаваў балцкія плямёны і ў 1253 годзе каранаваўся як кароль. У 1230–1263 гады Міндоўг аб’яднаў частку беларускіх і літоўскіх земляў, тым самым паклаў пачатак Вялікаму княству Літоўскаму. Пры князях Войшалку, Трайдэне і Віценю адбудзецца далейшае ўзмацненне ВКЛ і яго пашырэнне. ВКЛ уключыцца ў актыўную барацьбу з крыжакамі. Будзе існаваць некалькі шляхоў пашырэння ВКЛ і ўваходжання беларускіх земляў у склад маладой дзяржавы.
У другой палове XIII-XIV стст. у склад ВКЛ былі ўключаны ўсе беларускія землі. Шэраг княстваў самі запрашалі кіраўнікоў ВКЛ на княжанне, пры гэтым заключалі спецыяльныя дамовы, якія гарантавалі мясцоваму насельніцтву захаванне старых парадкаў і традыцый. Такім чынам, у склад ВКЛ увайшло Полацкае княства.
Частка земляў увайшлі ў склад ВКЛ у выніку дынастычных шлюбаў. Так віцебскі князь аддаў сваю дачку за Альгерда, будучага князя ВКЛ, які ў далейшым атрымаў у спадчыну землі княства і ўключыў іх у склад дзяржавы.
Шэраг земляў былі далучаны да ВКЛ у выніку заваявальных паходаў. Так вялікія князі Гедымін і Альгерд, у выніку паспяховых ваенных паходаў, далучылі да ВКЛ цэлы шэраг земляў і княстваў, у прыватнасці, Берасцейскія (сучасны Брэст) і Мсціслаўскія землі.
У выніку павелічэння тэрыторыі ВКЛ у складзе маладой дзяржавы аказаліся ўсе землі сучаснай Беларусі, а сама дзяржава стала называцца як Вялікае княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае.
Да сярэдзіны XIV ст. прыкладна 3/4 насельніцтва ВКЛ будуць адносіцца да беларускага этнасу (беларускай народнасці).
ВКЛ — другая пасля Полацкага княства гістарычная форма беларускай дзяржаўнасці.
З 1386 года Вялікае княства Літоўскае знаходзілася ў асабістай уніі з Каралеўствам Польскім, а з 1569 года – таксама ў соймавай уніі з Польшчай у складзе канфедэратыўнай Рэчы Паспалітай.
У XV-XVI стагоддзях Вялікае княства Літоўскае – супернік Рускай дзяржавы ў барацьбе за панаванне на землях Русі і ў цэлым ва Усходняй Еўропе.
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе тэрыторыя княства ўвайшла ў склад Расійскай імперыі.
https://planetabelarus.by/publications/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-1240-1795
