Паркі Бешанковіччыны

Двор-Нізгалаўскі парк

Двор-Нізгалаўскі парк адносіцца да ландшафтных паркаў пераходнага тыпу. Спачатку ён меў сімэтрычна-асевую структуру. У канцы XIX стагоддзя яго перапланавалі, а на пачатку XX стагоддзя парк набыў рысы ландшафтнага. Апошнім яго ўладальнікам быў адвакат Мядзведскі, які набыў маёнтак у 1905 годзе. У новым варыянце парк не мае выразнай кампазіцыйнай цэнтральнасці. Аднапавярховы дом на высокім цокальным паверсе (у гэтым будынку раней размяшчалася школа) ляжыць у самой высокай частцы парку. Парадны двор сядзібы быў дэкараваны па перыметры вечназялёным самшытам і рэдкімі экзотамі. Сёння захаваліся асобнік плакучай бярозы, група буйналiстай ліпы і кусты венгерскай сірэні. Са боку ўезду ў сядзібу знаходзіцца невялікі дом з чырвонай цэглы, які Мядзведскі пабудаваў для сына, і будынак конюшні. З супрацьлеглага боку ляжаць службовыя будынкі.

Парк мае тэрасную структуру. Тэрас тры, перапады вышынь паміж імі складаюць ад 1,5 да 3 метраў. Па краях тэрас расце гушчар, у адзін рад, елка. Часткова захавалася сетка ліставых алеяў рознай шырыні. Бокавая, адносна шырокая алея старога парку, стала цэнтральнай. Шырыня яе складае 4 метры, дрэвы ў радзе стаяць на адлегласці 1 метра. На ўсход ад сядзібы ляжыць паляна, якую з паўднёва-ўсходу абрамляе вялікі масіў ліпы, бярозы і дуба. Апушка яе вельмі жывапісная. Тут расце унікальная для Беларусі еўрапейская кедравая сосна з каланападобнай кронай, лепшы ў Беларусі срэбрысты клён Віера (вышынёй каля 20 метраў) з магутным каланападобным ствалом, алешына серая рассечаналістая, клён татарскі, сіняя ружа. Захаваліся таксама тры сосны Веймутова (кожнай больш за 100 гадоў), два таполі Пятроўскага, дзве сосны кедравай сібірскай.

Працягам парку з паўночна-заходняга боку з’яўляецца сад, закладзены вузкай паласой па палогаў схіле ўзгорка. Уздоўж грэбня схілу на адной восі з уязной алеяй праходзіў маршрут для прагулкі. Ён быў падкрэслены аднарадковай разрэджанай пасадкай ліпы, якая не перашкаджала аглядаць навакольныя пейзажы. А яны былі выдатныя. Найбольш яркай была панарама на поўнач. Пярэдні план яе ўтвараў сад, які быў асабліва прыгожы падчас цвіцення. Далей — падковападобная пойма, па-сялянску — став, акружаны амфітэатрам палогіх схілаў. У сваю чаргу, са боку поймы і асабліва супрацьлеглага берага вылучаюцца каляровыя контуры сядзібы, падкрэсленыя востраканечнымі елкамі, а сярод сада, на вяршыні схіляў, што спускаюцца ўніз, — маёнтак.

Невялікі парк (каля 6 га), які мае вельмі зручнае размяшчэнне, зліваецца ў адно з прыроднымі пейзажамі, а далёкія перспектывы візуальна пашыраюць яго межы ў некалькі разоў. У мяккіх контурах поймы, у вузкай паласе звілістага ручая, у паркавых кампазіцыях выяўляецца дасканаласць і гармонія прыродных і рукатворных пейзажаў.

Парк з’яўляецца помнікам прыроды і мае дэндралагічнае значэнне.

Бачэйкаўскі парк

Бачэйкаўскі парк адносіцца да найбольш значных паркаў Беларусі, закладзеных у рэгулярным стылі ў апошняй чвэрці XVIII стагоддзя. Дадзеныя літаратуры, а таксама адносна добрае захаванне агульнай структуры парку дазваляюць уявіць характар фарміравання і асаблівасці старажытнай барскай сядзібы Беларусі.

Згодна са 300-гадовай хронікай маёнтка, напісанай адным з яго ўладальнікаў В.П.Цехановецкім (1905), у 1626 годзе гаспадарчы двор складаўся з невялікага дома і гаспадарчых пабудоў. У 1641 годзе тут была пабудавана першая ў мясцовасці аранжарэя. Сядзіба неаднаразова гарэла, руйнавалася падчас войнаў і зноў адбудоўвалася.

Пасля пажару 1708 года гаспадарчы двор уключаў сядзібны дом, шматлікія службовыя і гаспадарчыя пабудовы. Паступова ён губляў феадальную замкнёнасць і набываў светскія рысы: сядзібу асядзілі ліпай, а за домам заклалі вялікі фруктовы сад.

Сядзібны дом часта перабудоўвалі. У 1769 годзе Бачэйкаўскі палац пачалі перабудоўваць чарговы раз, не ўключыўшы ў праект печы, а каміны ўжо не маглі ацяпліць дом у кастрычніку.

У 1812 годзе (11 ліпеня) тут спыніўся Напалеон. Ён быў здзіўлены адсутнасцю людзей у лесе сядзібы. 14–18 кастрычніка маёнтак быў апустошаны і разбураны дывізіяй Леграна, якая, вяртаючыся ў Францыю, шукала і не знайшла тут сабе правіянту. Непапраўны ўрон парку нанеслі падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі тут вялася загатоўка бярвення для абкладкі будынка камендатуры.

Бачэйкаўскі парк быў пабудаваны па прынцыпе прамавугольнай сімэтрычна-асевай кампазіцыі. Пляніровачная вось працяглая і арыентавана ў напрамку захад–усход, перпендыкулярна руслу ракі Улы. Паркобудаўнікі актыўна выкарыстоўвалі своеасаблівасць рэльефу, умела ствараючы тэрасы. Парк займае адносна высокую тэрасу са значным перападам вышынь да поймы ракі. Лука рэчкі падкрэслівае ўсю каляровасць далёкіх перспектыў. Галоўная алея размяшчалася па цэнтральнай восі з усходняга боку сядзібы. У алейнай обсадцы сёння захаваліся адзіночныя буйныя таполі Пятроўскага, пасаджаныя тут на пачатку XX стагоддзя. На роўным газоне захаваліся разрэджаныя пасадкі дуба, клёна, ліпы, белага таполя, ясеня.

Пруд, у якім было мацаванае дно, зарастаў камышом і троснікам.

У глыбіні парку знаходзіўся парадны двор з брамамі. Сімэтрычна да іх на значнай адлегласці адзін ад аднаго размяшчаліся аднапавярховыя флігелі з чатырохкалонным партэкам. На газоне параднага двара раслі два вялікія дрэвы блакітнай елкі, сібірская кедравая сосна і буйныя кусты чырвонага махровага глогі.

Ад палаца, пабудаванага каля грэбня першай, найбольш высокай тэрасы, арыентаванай на захад, у бок ракі адкрывалася жывапісная панарама. Цэнтральнае месца тут займаў фантан, абсажаны разнастайнымі кветкамі. Ён сілкаваўся вадой, што ішла па дубовым лотку з воданапорнай вежы, якая была адначасова малой архітэктурнай формай парку. Па краях раслі высокія елкі, якія нагадвалі штучныя вежы з шалаша-падобнымі макушкамі.

У парку меўся складаны лабірынт сцяжынак. Святло туды амаль не пранікала, і гэтыя зялёныя «кабінеты» лічыліся найбольш таямнічым і экзатычным участкам парку.

Па ўзроўні выканання і разнастайнасці пасадак парк быў адным з лепшых у Беларусі. Узровень садовага мастацтва Бачэйкаўскага парку аказаў уплыў на развіццё паркобудоўніцтва ў Беларусі, на пашырэнне культуры многіх рэдкіх раслін.

Сёння парк прыкметна змяніўся. Ён тэрытарыяльна раз’яднаны, парушаная яго дарожная сетка. Аднак і сёння ён прадстаўляе цікавасць як вельмі каштоўны помнік садова-паркавага мастацтва перыяду французскага класіцызму.

Бешанковіцкі парк

Першые паркавыя кампазіцыі Бешанковіцкага маёнтка пачалі фарміравацца яшчэ ў XVIII стагоддзі. У 1770 годзе тут будаюць палац — каменны, у форме літары «П», у духу ранняга класіцызму (зданне сучаснай музычнай школы), якое раней знаходзілася ў глыбіні парку і прагледжвала праз негустыя пасадкі ліственніцы і дуба. Дарога да палаца ішла з заходняга боку, уздоўж ўпрыгожанага вінограднай лозай параднага фасада, каля круглага сажалкі з востравам, дзе стаяў домік для лебедзяў. Сажалак, як і дубы, якія раслі на яго беразе, захаваліся. Сёння на ім функцыянуе фантан. На газоне перад паркам раслі вузколісты лох, які не захаваны. Цяпер па гэтым газоне праходзіць шашэйная дарога — адна з цэнтральных вуліц горада.

Цэнтральная алея перад палацам — ліпавая, за палацам — з чорнага італьянскага таполя, пераходзіла ў усходняй частцы парку (сёння вуліца Абазоўскага) у алею з бярозы. Паўночная частка парку займала тэрыторыю, што злёгку паніжалася да ракі Заходняя Дзвіна. На ёй выразна прасочваюцца дзве тэрасы. Сёння на першай знаходзяцца школа №2, музей і гаспадарчыя пабудовы, на другой — помнік воінам Вялікай Айчыннай вайны.

У сувязі з новай забудовай згубілася ранейшая паркавая пляніроўка. Добра прасочваецца цэнтральная пешаходная сцежка ўздоўж асноўнай восі парку, якая перасякае тэрасы. Асноўнае дрэва тут — дуб черешчатый. На другой тэрасе захаваліся яго асобнікі ўзростам больш за 200 гадоў. Паводле падання, пад адным з дубоў пазіраваў мастаку Напалеон, які прыбыў сюды вечарам 12 ліпеня. Але ў гэтага дуба па рашэнні мясцовага аддзела культуры восенню 2010 года былі зрэзаны ўсе скелетныя галінкі. Дрэва загінула.

За дарогай, што абрамляе другую тэрасу, любілі спыняцца цыганы. На месцы будынка былой шорнай фабрыкі раней знаходзілася вадзяная млын, а пазней, ужо пры савецкай уладзе — мясцовая электрастанцыя. Паўночнай натуральнай мяжой сядзібы была рака. Паўднёвая частка парку мела форму прамавугольніка, на далёкім плане знаходзіўся яшчэ адзін невялікі сажалак серпавіднай формы з бетонаваным дном. Ёсць меркаванне, што сажалак напаўняўся вадой з штучнага падземнага водатоку. Вакол сажалкі былі пасаджаны ліственніцы. У вадаёме раслі рэдкія расліны, напрыклад ружовая кубышка.

З усходу ад сажалкі знаходзілася ліпавая алея, з захаду — алея з конскага каштана і далей — ліповая, якая была адноўлена ў 1953 годзе. Яны складалі частку маршруту для прагулкі — адзінага ў сваім родзе сярод паркаў Беларусі. Маршрут праходзіў таксама па карагачовай (від вяза) алеі ўздоўж заходняй мяжы парку (сёння вуліца Валадарскага). З захаду ад алеі знаходзіўся фруктовы сад (сёння тут пасадкі ліпы і бярозы). Уздоўж сада да карагачовай алеі ідзе вузкая сцежка, абсажаная з аднаго боку елкай, а з другога — арэшнікам (добра захаваліся).

На паўднёвай бакавой частцы дома, на месцы сучаснага стадыёна, знаходзілася мацаваная цэглай алея з сірэні. Апошняй на паўднёвым баку была вузкая алея з клёна і ясеня, за якой (сёння вуліца Садовая) размяшчаліся расаднікі, дзе вырошчвалі рэдкія пароды дрэў. Апошняй з усходу была алея з дуба черешчатого, за якой ляжаў сад з дробнаплоднымі яблынямі і пладова-ягаднымі кустамі. Адносна гушчар, разнастайная сетка алеяў вызначала своеасаблівасць складанага і працяглага маршруту для прагулкі, выконвала дэкаратыўную і гаспадарчую функцыю.

Да нашага часу парк перанёс шмат змяненняў, набыў новыя кампазіцыйныя цэнтры (помнік, курган Славы, будынкі музея і школы), але ўсё яшчэ не страціў значэння яго цэнтральная гістарычная частка з палацам — помнікам архітэктуры другой паловы XVIII стагоддзя.

Дабрыгорыскі парк «Саломінка»

Яго заклаў у 1906 годзе ў вёсцы Дабрыгоры ваенны ўрач П. М. Апрэльскі, які падчас службы на Далёкім Усходзе быў уражаны разнастайнасцю расліннага свету і паспрабаваў стварыць падобны куточак на роднай зямлі. І гэта яму ўдалося ў поўнай меры. Нават частка парку, якую не захавалі яго недастойныя нашчадкі ў часы будаўніцтва камунізму, сведчыць пра яго веліч.

Структура парку вызначалася размяшчэннем трох алеяў, якія разыходзіліся пад рознымі вугламі ад параднага ўваходу. Асноўная па аб’ёме частка парку ўздоўж ліпавай алеі, па якой пад’язджалі да сядзібы, была адведзена пад сад, які меў чатырохвугольную форму. Ён адрозніваўся разнастайнасцю сартоў і даваў пачатковы матэрыял для пашырэння культуры пладовых раслін. Алеі ўздоўж сада ўтваралі прагулочную маршрутку. Ён быў своеасаблівым, бо тут былі высаджаны розныя экзоты — бук лесны, карагана дрэваподобная, таполь Пятроўскага, ліственніца еўрапейская, ліпа буйналiстая і іншыя. У выглядзе невялікіх груп экзоты вырошчваліся і ўздоўж маршруту, сярод пладовых дрэў. У выніку ён стаў не проста жывапіснай алеяй, але меў пазнавальнае значэнне: уводзіў падарожніка ў свет экзатычных раслін.

Яшчэ адна алея вяла ад дома да поймы ракі Крывінкі. Яна складалася з сібірскай кедравай сосны, завезенай у 1906–1909 гг. з Варшаўскага расадніка. Невялікую заходнюю частку сядзібы ўздоўж алеі з ліственніцы займалі ландшафтныя пасадкі плошчай каля аднаго гектара. У іх склад уваходзілі сібірская, субальпійская, белая і бальзамічная елкі, горная, жорсткая і чорная сосны, ясень Арагонскі, шэры арэх, ліственніца Кемпфера і іншыя.

Сёння гэты куток вельмі запушчаны. Яшчэ нядаўна тут не было ахоўнай шыльды. Парк змяніўся да неўпазнавальнасці і стаў помнікам безгаспадарчасці і абыякавасці ўсіх кіраўнікоў і ўлад Бешанковіцкага раёна.