Бой пад Астроўнам

Бітва пад Астроўна — ар’ергардавыя баі 25–27 ліпеня 1812 года адступаючай 1-й рускай арміі Барклая з французскай арміяй пад Віцебскам, з мэтай затрымаць прасоўванне французскага авангарду. Трохдзённыя баі часта ў французскай гісторыі называюць баямі пад Віцебскам.

Папярэдняя гісторыя

Руская армія Баграціёна і Барклая дэ Толі адступала з баямі, плануючы злучыцца ў ваколіцах Віцебска. Аднак Даву перарэзаў Баграціёну шлях на Віцебск, і той вырашыў рухацца на Смаленск. Не ведаючы пра гэта і адступаючы з Полацка, Барклай дэ Толі 23 ліпеня (13 па ст. стылю) дасягнуў Віцебска і стаў чакаць Баграціёна. Да Віцебска таксама падыйшоў Напалеон з асноўнымі сіламі.

Барклай апынуўся перад выбарам: або адступаць далей на Смаленск, аддаючы без бою рускую зямлю, або заставацца на месцы і па меры сіл затрымліваць прасоўванне французаў, пакуль не падыйдзе Баграціён. Барклай вырашыў, па магчымасці не ўступаючы ў генеральнае баёвае сутыкненне, затрымліваць час прыватнымі баямі, карыстаючыся лясістай і перасечанай мясцовасцю. Такому рашэнню спрыяла раздрабненасць сіл Напалеона, чые корпуса ішлі разбросаным фронтам і сутыкаліся з вялікімі цяжкасцямі ў забеспячэнні.

1-я руская армія адпачывала ў Віцебску два дні, перш чым французскія раз’езды, прапуушчаныя казацкімі заставамі, даволі нечакана былі заўважаны ў 3 км ад горада па дарозе Бешанковічы—Віцебск (уздоўж левага берага Дзвіны), у той час як ар’ергард арміі чакаў з’яўлення праціўніка на іншым баку Дзвіны. Каб перакрыць дарогу, камандуючы 1-й арміяй Барклай накіраваў па ёй 4-ы пяхотны корпус Астэрмана-Толстага з некалькімі палкамі кавалерыі.

Па словах Ермалова: «Надобен быў генерал, які дачакаўся б сіл праціўніка, і яны б яго не спалохалі.» Асноўная частка арміі заняла абаронную пазіцыю пад Віцебскам, на пазіцыі за ракой Лучэсай, што ўпадае ў Дзвіну ў раёне горада. У тыле рускай арміі заставаліся дарогі на Парачча і Смаленск.

25 ліпеня

Авангард Астэрмана-Толстага ўключаў 4-ы пяхотны корпус, два гусарскія палкі, драгунскую брыгаду і конна-артылерыйскую ротэ. Удзельнікі баю называюць каля 6 тыс. салдат пад камандаваннем Астэрмана. Па іншых звестках, руская група налічвала 9 тыс. салдат.

Лейб-гвардзейскі гусарскі і Нежынскі драгунскі палкі, якія знаходзіліся ў авангардзе, натрапілі на французскі пікет, атаквалі яго і пераследавалі ў бок вёскі Астроўна (прыкладна 25 км на захад ад Віцебска), дзе, не даходзячы 8 км да Астроўна, сутыкнуліся з асноўнымі сіламі французскага авангарду пад кіраўніцтвам Мюрата, які меў гусарскую 1-ю дывізію (генерал Брюйер) і 1-ю кірасьерскую дывізію (генерал Сэн-Жэрмен). Мюрат меў конную артылерыю, але не валодаў пяхотай.

Разгарнуўся сустрэчны бой, які працягваўся ўвесь дзень. Французам спачатку спадарожнічаў поспех: 8-ы гусарскі палк быў разбіты 2 эскадронамі рускай лейб-гусар, і ў лесе было захоплена 6 гармат коннай артылерыі. Каб спыніць поспех французаў, Астэрман увёў у бой другі гусарскі палк і выстроіў войскі, перакрываючы дарогу на Віцебск. Левы фланг авангарду ўпираўся ў балотны лес, правы фланг прыкрываўся Дзвіной. Руская артылерыя страляла па дарозе, нанося вялікія страты сгруджанай на ёй варожай кавалерыі.

З-за цеснаты пазіцыі і адсутнасці пяхоты Мюрат не мог цалкам выкарыстаць лічбавае перавагу, таму правёў серыю жорсткіх франтальных атак. Атакавала кавалерыя па дарозе, дзе 2 батальёны рускай пяхоты былі пастаўлены з абодвух бакоў дарогі ў карэ, што рабіла іх уразлівымі для дзеяння французскай артылерыі. Войскі стойка адбіралі атакі, несучы значныя страты.

С. Н. Глінка ў «Запісах аб 1812 годзе» піша:
«Ярсна грымела варожая артылерыя і вырывала цэлыя шэрагі смелых палкоў рускай арміі. Цяжка было перавозіць нашы гарматы, зарады скончыліся, яны замаўчалі. Пытаюць графа: „Што рабіць?“ — „Нічога, — адказвае ён, — стаяць і паміраць!“»

Падпаруцік артылерыі Г. П. Мешэціч перадае гэта так:
«У гэты час адзін батальён пяхоты выйшаў з кустоў, шмат варожых гармат накіравалася на яго ядрамі, цэлыя шэрагі жорстка вырываліся з фронту; калі паведамілі графу Астэрману-Толстому пра страты і гібель людзей, ён, стаячы пад бярозай і нюхаючы тытунь, сказаў: „Стаяць і паміраць“.»

Салдаты Астэрмана атакавалі французаў праз лес і адбіваюць контратаки ў лесе. Французы не маглі прарваць конніцай строй пяхоты, руская артылерыя стрымлівала атакі. Калі да Мюрата падыйшла 13-я пяхотная дывізія Дэльзона з корпуса Богарнэ, ён накіраваў яе праз лес у абход левага флангу рускай арміі. Астэрман адступіў да Віцебска на новую пазіцыю. Ноч дала адпачынак 4-му корпусу рускай арміі.

26 ліпеня

На змену 4-му корпусу Астэрмана былі накіраваны 3-я пяхотная дывізія Коновніцына і кірасьерская дывізія з кавалерыйскага корпуса Уварава. Яны занялі пазіцыю за ярай каля вёскі Какувячына. Астэрман ноччу заняў пазіцыю за Коновніцыным як рэзерв, узмацнёны кірасьерскай дывізіяй, якая не ўступіла ў бой з-за моцна перасечанай мясцовасці.

Да Мюрата падыйшоў корпус Еўгенія Богарнэ. Раніцай 26 ліпеня бой на вузкай дарозе ў лесе адноўлены. Мюрат нацэліўся атакваць левы фланг рускай арміі, але рускія ўдалы атакуюць левы фланг французаў, дзе рассеялі батальён харватаў і 84-ы палк. Левы фланг французаў дрыжэў і пайшоў у бегства. Мюрат павёў за сабой польскіх уланаў, іншыя французскія генералы спынілі ўцёкі і вярнулі войскі ў бой. Пазіцыі левага флангу былі адноўлены, рускія адступілі ў лес. На правым флангу прасоўванне французаў стрымлівала моцная артылерыйская страляніна і яры, якія стрымлівалі французскую кавалерыю.

Барклай паслаў на ўмацаванне ар’ергарда генерал-лейтэнанта Тучкова з 1-й гренадэрскай дывізіяй, і да яго перайшло камандаванне. Як прызнае французскі афіцэр: «Мноства стралкоў [рускіх] прымушалі дорага плаціць за зямлю, якую мы ў іх адвойвалі.»

Да французскіх корпусаў прыкладна ў 14:00 падыйшоў асабіста Напалеон, узяў камандаванне ў свае рукі. Да 15:00 французы перакулілі рускіх, а адступленне ледзь не ператварылася ў бягу з-за нязладжанасці ў камандаванні.

27 ліпеня

Даведаўшыся аб адступленні палкоў, Барклай скапіраваў усе войскі пад Віцебскам у адно месца і перарваў сувязь з правым берагам Дзвіны. Ён намерваўся даць бой французаў, затрымаць іх і злучыцца з 2-й арміяй Баграціёна. 1-я армія заняла пазіцыі за ракой Лучэсай, упіраючы правы фланг у Дзвіну і закрываючы левы фланг лесам.

Раніцай 27 ліпеня ў лагер Барклая прыбег кур’ер ад Баграціёна з паведамленнем, што той рухаецца да Смаленска. Акрамя таго, палонныя паведамілі пра з’яўленне Напалеона, а гэта азначала 150 тыс. французаў супраць 75 тыс. рускіх. У ноч з 26 на 27 ліпеня руская армія змяніла пазіцыю, перайшоўшы з берагоў Лучэсі на дарогу на Бабінавіч, гатовая да адступлення, хоць працягвала ствараць уражанне падрыхтоўкі да генеральнага баю.

Ар’ергард узначаліў граф Пален са свежымі войскамі: 3–4 тыс. пяхоты, 4 тыс. кавалерыі і 40 гармат. Пален заняў пазіцыю ў 8 км ад Віцебска за вёскай Добрайка, маючы ў тыле раку Лучэсу. Ар’ергард Палена змагаўся з 5:00 да 15:00, пасля чаго адступіў за Лучэсу, дзе нядаўна знаходзіліся пазіцыі 1-й арміі Барклая. Клаузевіц, прысутнічаючы ў штабе Палена, звязвае слабы натиск французаў на рускі заслон з жаданнем Напалеона грунтоўна падрыхтавацца да генеральнага баю, прызначанага на наступны дзень.

Пасля бітвы

Французы не маглі зразумець, куды знікла руская армія, і не здолелі яе пераследваць. Генерал Бельяр на пытанне Напалеона аб стане кавалерыі адказаў: «Яшчэ 6 дзён маршу, і кавалерыя знікне.» Пасля нарады з ваеначальнікамі Напалеон вырашыў спыніць далейшае прасоўванне ў Расію. Вярнуўшыся 28 ліпеня ў штаб-кватэру ў Віцебску, ён кідаў сваю шаблю на карту са словамі: «Тут я спынюся! Тут павінен агледзецца, даць адпачынак арміі і арганізаваць Польшчу. Кампанія 1812 года скончана, кампанія 1813 года завершыць астатняе.»

Руская армія, злучыўшыся ў Смаленску 3 жніўня, прымусіла Напалеона змяніць планы.

У трохдзённым баі пад Віцебскам з рускага боку загінуў генерал-маёр Акулоў, выбыла з бою каля 3764 чалавек, з іх забіта 827. Французскія страты ацэньваюцца прыблізна роўнымі рускім (3704, з іх 300 палонных), быў забіты дывізійны генерал Руссэль.

Памяць аб гэтай бітве ўвекавечана абеліскам, усталяваным у 1962 годзе каля вёскі Астроўна. На ім надпіс:

“Тут, на палях баёў пад Астроўна, Куковячына, Добрайкай 13–14/25–26 ліпеня 1812 года 9-тысячны атрад рускіх войскаў пад камандаваннем генералаў Астэрмана-Толстага і Коновніцына стойка трымаў абарону супраць 20-тысячнай арміі Напалеона, забяспечыўшы свабоднае злучэнне 1-й і 2-й рускай армій у Смаленску.”