Рэкі

Дастатковае ўвільгатненне, асаблівасці геалагічнай будовы і рэльефу Бешанковіцкага раёна ствараюць спрыяльныя ўмовы для ўтварэння ўнутраных водаў (рэк, азёр, балот, падземных водаў). Найбольш важнай часткай паверхневых водаў з’яўляюцца рэкі. Сукупнасць рэк пэўнай тэрыторыі ўтварае яе рэчную сетку. Рэчная сетка раёна адносіцца да басейна Балтыйскага мора.

Па тэрыторыі Бешанковіцкага раёна цячэ Заходняя Дзвіна (працягласць па тэрыторыі раёна каля 100 км, шырыня 170 м). Найбольшыя яе прытокі: Ула (38 км, шырыня 30 м) са Свечанкай (40 км, шырыня 12 м), Крывінка (24 км, шырыня 25 м) з Бярозкай (15 км, шырыня 10 м) і іншыя. Шчыльнасць натуральнай рэчнай сеткі складае 0,43 км/км². Рэкі раёна маюць невялікія паказчыкі падзення і схілу, плынь рэк павольная, бо рэльеф раўнінны.

Неабходнай умовай утварэння рэк з’яўляюцца пастаянныя і дастаткова значныя крыніцы харчавання. Рэкі раёна адносяцца да змешанага харчавання з перавагай снегавога і значнай доляй грунтавога. Суадносіны паміж крыніцамі харчавання залежаць ад асаблівасцей клімату, геалагічнай будовы, рэльефу і глебы.

Важным паказчыкам рэжыму рэк з’яўляецца сток. Найбольш вады рэкі нясуць вясной пасля снегатання. Наводненне на рэках пачынаецца ў канцы сакавіка і доўжыцца ад 30 да 120 дзён. Міжзень назіраецца зімой і летам. Зімой рэкі харчуюцца грунтавымі водамі і пакрываюцца лёдам. Лядовы пакров утвараецца ў снежні-студзені і трымаецца ад 80 да 140 сутак. Найбольшай таўшчыні ён дасягае ў другой палове лютага — пачатку сакавіка, а сярэдняя таўшчыня лёду вагаецца ў межах 25–60 см. У асобныя суровыя зімы некаторыя ручаі замярзаюць да дна. Амаль на ўсіх рэках назіраецца вясновы ледахад, які працягваецца ад 2 да 10 дзён. Пасля вызвалення ад лядовага пакрову вада ў рэках пачынае паступова прагравацца. Сярэдняя тэмпература вады летам складае 19–21 градус. Найбольшае значэнне тэмпературы фіксуецца ў 16–18 гадзін вечара, а найменшае — у 6–8 гадзін раніцы.

Заходняя Дзвіна

Заходняя Дзвіна, або Дзвіна (руск.: Западная Двина, лат.: Daugava) — рака ў Расіі, Беларусі і Латвіі, адна з буйнейшых рэк Беларусі. Даўжыня 1020 км, плошча вадазбору 87,9 тыс. км², у межах Беларусі 33,2 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў эстуары 666 м³/с. Агульнае падзенне рэкі на Беларусі 38 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,12‰. Пачынаецца на Валдайскай вышыні з возера Карякіна (Тверская вобл.) на вышыні 221 м над узроўнем мора, упадае ў Рыжскую затоку Балтыйскага мора. Цячэ ў Беларусі пераважна з усходу на захад па Суражскай нізіне, паміж Гарадокскім і Віцебскім ўзвышшамі і на большай сваёй працягласці — па Полацкай нізіне.

Харчаванне рэкі змешанае (пераважна снегавое з вялікай доляй грунтавога). Асаблівасць рэжыму — высокая вясновая паводка, нізкая летне-восеньская паміжзень з частымі дажджавымі паводкамі, устойлівая зімовая паміжзень. На перыяд вясновай паводкі прыпадае 56%, летне-восеньскую паміжзень — 33%, зімовую — 11% гадавога стоку. Вясновая паводка доўжыцца 60–70 дзён (з канца сакавіка да першай дэкады чэрвеня). Сярэдняя вышыня над самай нізкай паміжзянню 4,4–9 м, найбольшы ўзровень у межах Беларусі 13,5 м (1931). Летне-восеньская паміжзень (доўжыцца 4–5 месяцаў) часта парушаецца дажджавымі паводкамі вышынёй да 6 м. Зімовая паміжзень каля 70–80 дзён. Замярзае ў першай дэкадзе снежня, ледахад — у першай дэкадзе красавіка. Максімальная таўшчыня лёду 50–78 см (люты — сакавік). Вясновы ледахад 4–10 сутак. Найбольшы расход вады каля Віцебска 3320 м³/с (1991), Полацка 4060 м³/с (1956), найменшы адпаведна 8 м³/с (1940) і 25,4 м³/с (1938–39). Гадавы сток узважаных наносаў каля 320 тыс. т. Вада на працягу года (акрамя перыядаў вясновай паводкі і летне-восеньскіх паводак) гідракарбанатна-кальцыевага класа з рэзка выражаным гідракарбанатным характарам.

Даліна трапецападобная, каля пасёлка Руба — кан’ёнападобная. Шырыня яе ў асноўным 3–4 км, каля ўпадзення Уллы і на крайняй усходняй частцы Беларусі дасягае 10–15 км. Глыбіня урэзу змяняецца ад 20–30 м да 40–50 м. У будынку даліны часцей за ўсё вылучаецца пойма і 2 (некаторыя даследчыкі адзначаюць 3–4) надпойменныя тэрасы. Пойма ў рамках Суражскай нізіны вузкая — да 60 см. Адрозніваюць 2 ўзроўні: нізкі (1,5–2 м над летнім узроўнем рэкі, заліваецца ў паводку кожны год) і высокі (4–5 м, заліваецца толькі пасля многасьнежных зім). Аналагічная структура захоўваецца да Віцебска, пры гэтым шырыня нізкай поймы 40–50 м, а высокай не перавышае 15–20 м. Каля г.п. Руба пойма звужаецца да 10–20 м. На Полацкай нізіне яна таксама вузкая, з двума ўзроўнямі: ніжні (2,5–3,5 м над летнім узроўнем вады) шырынёй 5–10 м і верхні (5–5,5 м) 15–20 м. Толькі на асобных участках пойма пашыраецца да 300–500 м (ізрэзка да 3 км).

Русла звілістае, зарастае пераважна каля берагоў. Шырыня яго да ўпадзення рэкі Улла 60–120 м, часам да 190 м, каля мяжы з Латвіяй 100–140 м, ізрэзка да 240 м. На рацэ ёсць парогі — на працягу 12 км вышэй Віцебска цягнецца Верхоўскі парог, утвораны выхадам блізка да дзённай паверхні дэвонскіх дамалітаў; парожыстыя ўчасткі сустракаюцца на спалучэнні Дзісны і Заходняй Дзвіны каля г. Дзісна, а таксама каля г. Верхнядзвінск. Дно пясчана-камяністае і пясчанае або пясчана-галечнае. Берагі ўмерана крутыя, супесчаныя, радзей — пясчана-гліністыя з валунамі, вышынёй да 8 м, ізрэзка да 22 м.

Вадзіцца рыба: шчупак, акунёк, плотка, лешч, лінь, карп звычайны, уклейка, густэра; каштоўная — судак, мінога ручаёвая, фарэль ручаёвая, голаўль.

З даўніх часоў Заходняя Дзвіна — важны гандлёвы шлях, у IX–XI ст. па ёй ішоў адзін з асноўных галінаў шляху з варагаў у грэкі. Рака звязана з Бярэзінскай воднай сістэмай (не дзейнічае) з Дняпром. Рака прыдатная для суднаходства ад Веліжа (Расія) да Верхнядзвінска, у ніжнім цячэнні (у межах Латвіі) — на асобных участках. Регулярнае пасажырскае суднаходства па Дзвіне пачалося з 1892 г., калі ў гэтых мясцінах з’явіліся параходныя кампаніі. Параходы «Атлет», «Борэц», «ГІГАНТЫ», «Сілач» бралі на борт не больш за 20 пасажыраў і развозілі іх паміж Веліжам і Бешанковічамі. Падчас Грамадзянскай вайны на Дзвіне дзейнічала Заходнедзвінская ваенная флатылія, якая была сфарміравана ў 1919 г. і складалася з 21 баявога карабля. База флатыліі знаходзілася ў Віцебску. Цяпер Дзвіна як транспартная артэрыя амаль не выкарыстоўваецца.

Для змяншэння забруджвання Заходняй Дзвіны на прамысловых і камунальных прадпрыемствах ствараюцца ачышчальныя збудаванні, вядзецца кантроль за гідратэхнічным рэжымам рэкі, аднак стан рэкі пакуль не паляпшаецца. У 1990 г. у Наваполацку адбылася аварыя, якая аказала адмоўны ўплыў на іхтыёфауну да самага ўпадзення рэкі; падобная аварыя адбылася і ў 2007 годзе.

Рака Вула

Вула, або Вульянка — рака ў Лепельскім, Чашніцкім і Бешанковіцкім раёнах Беларусі, левы прыток Заходняй Дзвіны. Адносіцца да Бярэзінскай воднай сістэмы. Даўжыня рэкі складае 123 км, вадазбор 4090 км², сярэднегадавы расход вады ў эстуары 25,4 м³/с. Агульнае падзенне рэкі 30,2 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰. Шчыльнасць рэчнай сеткі 0,43 км/км². Справа ў яе ўпадаюць Лукомка, Усвейка, Свечанка. Злева — Хоцінка.

Выцякае з Лепельскага возера на паўночнай ускраіне г. Лепель, ўпадае каля г.п. Ула Бешанковіцкага раёна. З возера Лепельская Вула цячэ на ўсход, потым за Чашнікамі рэзка паварочвае на поўнач. Адлегласць паміж руслам Вулы ў верхнім і ніжнім цячэнні складае 1214 м. Тут у свой час быў выкапаны Чашніцкі канал, які цяпер страціў сваё значэнне. Рака цячэ па Верхнебярэзінскай нізіне, Чашніцкай раўніне і Полацкай нізіне. Упадае ў Заходнюю Дзвіну каля пасёлка Вула.

На берагах Вулы або побач з імі размешчаны шматлікія вёскі Бешанковіцкага раёна: Промыслы, Бачэйкава, Двор Нізгалава, Чурылава, Заручаўе, Селядцова, Мартынава, Саўрасы, Дыбалі, Зорнікі, Зарэчча, Фролкавічы і г.п. Вула.

Вясновая паводка назіраецца з трэцяй дэкады сакавіка да сярэдзіны мая, яе сярэдняя працягласць 56 сутак. Сярэдняе перавышэнне вышэйшага ўзроўню над паміжзянню 4,6 м, найбольшае — 7,3 м. Замярзае рэка ў канцы першай дэкады снежня, ледахад пачынаецца ў пачатку красавіка.

Даліна асіметрычная, трапецападобная, каля вёскі Промыслы Бешанковіцкага раёна яшчыкападобная; яе шырыня 300–600 м, найбольшая (да 1 км) у сярэднім цячэнні, найменшая (100 м) у верхнім цячэнні. Пойма чаргуецца па берагах: то злева, то справа, яе шырыня 50–100 м, ніжэй 200–400 м, у сярэднім цячэнні да 600 м. Русла неразгалужанае, на працягу 75 км ад вытока моцна звілістае, ніжэй — умерана звілістае (шырыня 30 м, месцамі 40–50 м).

У басейне Уллы знаходзяцца азёры: Лепельскае, Лукомльскае, Селява, Жарынскае, Берашча, Акан, Жэзліна, Бараўна, Горнасвячча (каля вёскі Дыбалі Бешанковіцкага раёна), Ямное, Паулье, Нюля і інш. Гідралогічны рэжым Вулы вывучаўся з 1876 г. на 9 гідралогічных пастах (на Лепельскай ГЭС з 1958 г., у вёсцы Промыслы — з 1927 года).

Рака Свячанка

Свячанка, Свяча — рака ў Сянненскім, Чашніцкім і Бешанковіцкім раёнах Віцебскай вобласці, правы прыток рэкі Вула (басейн Заходняй Дзвіны).
Даўжыня рэкі 84 км, плошча вадазбору 551 км². Сярэднегадавы расход вады ў эстуары 3,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰.

Выцякае з возера Вялікае Святое за 1,6 км на ўсход ад вёскі Замошша, ўпадае за 1,8 км на захад ад вёскі Броды Бешанковіцкага раёна.

Прытокі — рака Свінка (левы), невялікія ручаі і меліярацыйныя каналы. Цячэ праз азёры Хатлінскае, Маеўскае, Стержань (да ўпадзення ў гэтае возера рака называецца Свяча), Слабодскае. Ручаём злучана з азёрам Белае.

Даліна Свячанкі амаль на ўсім працягу трапецападобная, у вытоку і возера Стержань — U-вобразная; пераважная шырыня 0,2–0,4 км, каля азёр, праз якія цячэ Свячанка, пашыраецца да 1–1,5 км. Пойма двухбаковая, чаргуецца па берагах, шырыня 0,1–0,3 км, каля вёсак Вярхоўе і Броды Бешанковіцкага раёна адсутнічае. Русла ад вытока на працягу 10,6 км каналізаванае. Пераважная шырыня русла 5–10 м, у ніжнім цячэнні да 15 м.

Рака Крывінка

Крывінка, Крывіна, Ніжняя Крывіна — рака ў Сянненскім і Бешанковіцкім раёнах Віцебскай вобласці, левы прыток Заходняй Дзвіны.
Даўжыня рэкі 34 км, плошча вадазбору 637 км². Сярэднегадавы расход вады ў эстуары 3,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰. Асноўны прыток — рака Бярозка (з правага боку).

Выцякае з возера Багданаўскае за 0,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Запруддзе Сянненскага раёна, цячэ па Чашніцкай раўніне, ўпадае за 0,3 км на ўсход ад вёскі Вярхняе Крывіна Бешанковіцкага раёна. Даліна рэкі да вёскі Асовец (Бешанковіцкі раён) невыразная, ніжэй па цячэнні — шырыня 0,2–0,5 км. Пойма забалочаная, да вёскі Асавец шырыня 2–3 км, ніжэй 50–100 м. Русла ад вытока на працягу 19,5 км каналізаванае, яго шырыня 4–8 м, у ніжнім цячэнні 10–15 м.

На берагах Крывінкі або побач з ёй размешчаны вёскі Асавец, Дабрыгоры, Дуброўка, Старыя і Новыя Ранчыцы, Вярхняе Крывіна, Кошчэва, Бараўцы і Хмяльнік.

Рака Бярозка

Бярозка, Вярхняя Крывіна — рака ў Віцебскай вобласці, правы прыток Крывінкі (басейн Заходняй Дзвіны).
Даўжыня 34 км, плошча вадазбору 330 км². Сярэдні расход вады ў эстуары 2,9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

Пачынаецца з возера Бярозаўскага, цячэ па Чашніцкай раўніне ў Сянненскім раёне і Полацкай нізіне ў Бешанковіцкім раёне. Упадае ў Крывінку на паўднёва-ўсход ад Бешанковіч каля вёскі Хмяльнік. Даліна і пойма невыразныя, асабліва там, дзе рэка цячэ па балоту. Русла ад вёскі Буднікі да вёскі Арляны на працягу 21 км каналізаванае, шырыня 8–20 м.

Асноўныя прытокі — 2 ручаі без назваў (левы 14 км, правы 15 км). У басейне рэкі знаходзяцца азёры: Альшанка, Сянно, Бярозаўскае, Бароўка, Добрына, Сосна і інш. Уздоўж рэкі размешчаны вёскі Рубеж, Ганковічы, Буднікі, Крывое Сяло. Рэжым рэкі вывучаўся ў 1926–1934 гг. на гідралогічным пасту Ганковічы.

Рака Бікложа

Бікложа, Бікложка — рака ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці, левы прыток Заходняй Дзвіны.
Даўжыня 15 км, плошча вадазбору 40 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,9 ‰.

Пачынаецца за 2 км на паўднёва-ўсход ад вёскі Замошша і цячэ на паўднёва-ўсход Полацкай нізіны. Упадае ў Заходнюю Дзвіну каля вёскі Храпавічы. Ад вытока амаль да вёскі Загароддзе на працягу 6 км русла каналізаванае.