Бешанковіцкае паўстаньне

Пачатак паўстання

Пачатак гэтаму паўстанню паклала вёска Застарынне Ганкавіцкага сельсавета Бешанковіцкага раёна Віцебскай вобласці БССР. Да рэвалюцыі яна ўваходзіла ў склад Латыгольскай воласці Сенненскага павета Магілёўскай губерні Расійскай імперыі. Ад Застарыння, дзе паўстанне ўспыхнула, да мястэчка Бешанковічы, дзе яно праз пяць дзён згасла, — дзесяць кіламетраў з гакам.

Насельніцтва гэтай вёскі напалову складалася з тубыльцаў-беларусаў, а напалову — з маскалёў, як наш народ называе расійцаў-старавераў, што яшчэ ў XVIII ст. эмігравалі ў вольную Літву ад рэлігійных пераследаў у Масковіі. Яны захавалі тут сваё веравызнанне, мову і звычаі, выразна адрозніваючыся ад другой паловы вёскі. Таму і вёска дзялілася на два канцы — Літоўскі і Маскоўскі.

На працягу стагоддзяў гэтыя два канцы паміж сабой ніколі не сварыліся, мірна жылі побач, але разам з тым не зліваліся, не радніліся, і асаблівай дружбы паміж імі не было. Яны кожны па-свойму маліліся і хрысціліся, шлюбаваліся і кахалі, засявалі і жалі, весяліліся і наракалі на лёс. Нават коней кожны запрягаў на свой лад. Аднак у рэшце рэшт злая доля злучыла іх разам, каб разам жа бязлітасна знішчыць.

Прычыны паўстання

Як гром нараджаецца з маланкі, так і паўстанню папярэднічала суцэльная калектывізацыя. Бальшавіцкія штурмавыя брыгады, дзе падманам, а дзе тэрорам, заганялі сялян у калгасы. Правядзенне суцэльнай калектывізацыі ішло поруч з раскулачваннем. Воля беларускага сялянства да супраціву і адпору была, калі не зламаная, то моцна надламана пасля вопыту сялянскіх паўстанняў — Веліжскага, Нарэцкага, Барысаўскага, Мірскага, Слуцкага, Койданаўскага і многіх іншых, патопленых бальшавікамі ў крыві і слязах.

Аднак нават у самой Расіі прымусовая калектывізацыя выклікала мноства вялікіх і малых паўстанняў. Хоць бальшавікі іх жорстка падаўлялі, усё ж былі вымушаны пайсці на часовыя хітрыкі. Падставай стала артыкул Сталіна «Галавакружэнне ад поспехаў», і застарынцы паверылі яму.

Калі спецыяльна пасланы ў Бешанковічы застарынец купіў там у абмен на сала і яйкі зношаны да дзірак нумар «Правды» з артыкулам Сталіна, усё Застарынне з ім азнаёмілася — беларусы і рускія, праваслаўныя і стараверы. Кожны па-свойму ад радасці перахрысціўся, а потым адразу ж дружна і разам пачалі ліквідацыю калгаса. Яны забралі назад з калгасных хлявоў свой раней абагульнены статак і без сваркі падзялілі знойдзенае ў засіках насеннае зерне.

Застарынне не было адзінокім. Тое самае адбывалася ва ўсіх вёсках раёна. Сялянам здавалася, што штурмавыя брыгады з дапамогай сельскіх і раённых саветаў сілай заганялі іх у калгасы, а вось Сталін сваім артыкулам вярнуў ім уласныя гаспадаркі. Аднак гэтае іх шчырае давер неўзабаве развеяла суровая рэальнасць.

Першая спроба расправы

Праз два дні пасля знішчэння сялянамі калгаса ў Застарынні зноў вярнулася штурмавое падраздзяленне, узмоцненае на гэты раз міліцыяй. Яно пачало следства: распытвала, хто хадзіў у мястэчка па газету, высвятляла, хто заклікаў да падзелу калгаснай маёмасці, хто першы адчыніў дзверы ў хлявы і засекі.

Марна застарынцы спасылаліся на Сталіна і яго артыкул: штурмавікі даводзілі ім, што гэты артыкул датычыцца аднаасобнікаў, а не калгаснікаў, падобных да застарынцаў, якія, маўляў, самавольна стварылі калгас. Калі застарынцы адмовіліся зноў абагульняць статак і інвентар, іх пачалі арыштоўваць і адпраўляць у Бешанковіцкае раённае ГПУ.

У адказ абураныя застарынцы забілі двух найбольш заўзятых штурмавікоў. А на другі дзень, выбраўшы сваім кіраўніком беларуса Васіля Гаркавага, зноў — беларусы і рускія, праваслаўныя і стараверы — перахрысціліся кожны па-свойму і рушылі на Бешанковічы, каб знайсці там управу на гвалт, каб адшукаць там праўду.

Крывавае падаўленне

У Бешанковічы пайшлі ўсе — амаль ніхто з застарынцаў не застаўся дома. Па дарозе да іх далучыліся сяляне вёсак Ганкавічы, Рубеж, Буднікі, Верхняе Крывіна. Але гэта быў ужо не 1918-ы, а 1930 год — трынаццаты год існавання савецкай улады. Таму, калі Веліжскае народнае паўстанне з выключнай хуткасцю ахапіла 50 тысяч сялян, то ў Бешанковіцкім удзельнічала не больш за 500. Але тым большы быў іх гераізм.

Не маючы ніводнай вінтоўкі, узброеныя толькі адвечнай сялянскай зброяй — сякерамі і віламі, — яны ішлі на Бешанковічы. А ў той час тутэйшыя бальшавікі ўзбройваліся да зубоў. На дапамогу ім спяшалася з Віцебска часць асаблівага прызначэння (ЧОП).

Калі паўстанцы з боку старажытнага палаца ўвайшлі ў Бешанковічы, яны без усякага папярэджання трапілі пад крыжаваны агонь бешанковіцкіх і віцебскіх гэпэушнікаў. Пасля кароткага бою сяляне разбегліся, падабраўшы параненых і пакінуўшы забітых. Дакладна невядома, колькі было ахвяр сярод паўстанцаў, затое вядома, што начальніку Бешанковіцкага ГПУ адсеклі руку.

Бешанковіцкае паўстанне — гэта барацьба сякер з кулямётамі, і ўсё ж толькі на пяты дзень бальшавікі яго раздушылі. У Бешанковічах адбыўся суд выязной сесіі ГПУ БССР, які прысудзіў дзевяць паўстанцаў разам з Васілём Гаркавым да расстрэлу, а пяцьдзесят чатыры — да высылкі ў Сібір на розныя тэрміны.

Прайшоў год, другі, трэці — і паступова амаль усе астатнія застарынцы апынуліся ў канцлагерах. Нянавісць бальшавікоў да іх была такой вялікай, што яны нават знішчылі вясковы могільнік, дзе спачывалі дзяды і прадзеды сасланых застарынцаў. Але на гэты раз лёс жорстка пасмяяўся з бальшавікоў.

Эпілог

У 1939 годзе ў Бешанковічы прыехала навуковая экспедыцыя па ўліку помнікаў гісторыі і мастацтва. Перш за ўсё яна звярнула ўвагу на мясцовы палац, дзе ў розныя часы спыняліся Пётр I, Аляксандр I і Напалеон Банапарт. Яе зацікавілі вал маршала Сен-Сіра і крывіцкія курганы.

Нечакана працу экспедыцыі прыпыніў старшыня Бешанковіцкага райвыканкама, які прапанаваў спачатку ўзяць на ўлік помнікі рэвалюцыі. Паказваючы на няўклюдны помнік Леніну і на дзве магілы — адну з аднаго боку палаца, другую з другога, — старшыня адзначыў, што ён і палова жыхароў мястэчка — людзі нездешнія і таму дакладна не ведаюць, у якой магіле ляжаць героі рэвалюцыі (так ён назваў штурмавікоў), а ў якой — бандыты (так ён назваў паўстанцаў).

Магчыма, заўважыў ён, пра гэта ведае хтосьці з другой паловы жыхароў мястэчка, але ён асабіста ставіцца да іх з недаверам. Таму няхай экспедыцыя канчаткова высветліць, якая з дзвюх магіл і ёсць помнікам рэвалюцыі, каб належным чынам ушанаваць яе.

Два дні кіраўнік экспедыцыі, які цяпер знаходзіцца ў эміграцыі, абыходзіў дамы карэнных мястэчкаўцаў. Яны падазрона аглядалі яго з галавы да ног, а потым, спасылаючыся на розныя прычыны, адказвалі, што не ведаюць, у якой магіле хто пахаваны. Яны, нашчадкі ўладароў сваёй краіны, нават нагадвалі вучонаму сваёй прыгнечанасцю салдат 6-га Баварскага корпуса маршала Сен-Сіра, якія, зламаныя тыфам, менавіта тут, у Бешанковічах, у 1812 годзе пыталіся адзін у аднаго:
— Дзе той дом, у якім паміраюць?

Але калі ён у размове сам-насам расказаў сваім тутэйшым суродзічам пра далёкую старажытнасць беларускіх Бешанковічаў, згадаў былых гаспадароў Сапегаў і тое, што яшчэ ў 1634 годзе іх продкі атрымалі Магдэбургскае права, — ён даведаўся праўду пра магілы. І, мабыць, няма нічога дзіўнага ў тым, што, шмат чым рызыкуючы, кіраўнік экспедыцыі гэтую праўду перавярнуў.

На трэці дзень, указваючы на магілу паўстанцаў, ён сказаў, што менавіта тут ляжаць штурмавікі. Узрадаваны старшыня райвыканкама адразу ж загадаў пасадзіць на гэтай магіле кветкі, а другую — зраўняць з зямлёй.

І дагэтуль стаіць там, пасярод Бешанковічаў, Ленін. Аднак і сёння над той брацкай магілай, дзе ляжаць бешанковіцкія паўстанцы — беларусы і расійцы, праваслаўныя і стараверы — разам са сваім Васілём Гаркавым, квітнеюць беласнежныя астры і крывава-чырвоныя георгіны. Таму здалёк здаецца, што пакрывае яе бела-чырвона-белы сцяг. А магіла штурмавікоў знікла, зарасло чартапалохам і сабачай мятай.

З кнігі Ю. Віцьбіча «Антыбальшавіцкія паўстанні на Беларусі».